ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚଇଦଂ ଶରୀରଂ କୌନ୍ତେଯ କ୍ଷେତ୍ରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ।ଏତଦ୍ଯୋ ଵେତ୍ତି ତଂ ପ୍ରାହୁଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି ତଦ୍ଵିଦଃ।।13.2।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହି ଶରୀରକୁ 'କ୍ଷେତ୍ର' କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ଚାପି ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵକ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ଭାରତ। କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଜ୍ଞାନଂ ଯତ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ମତଂ ମମ।।13.3।।
ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ଅଛି; କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗଣନା କରେ।
ତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ଯଚ୍ଚ ଯାଦୃକ୍ ଚ ଯଦ୍ଵିକାରି ଯତଶ୍ଚ ଯତ୍।ସ ଚ ଯୋ ଯତ୍ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ତତ୍ସମାସେନ ମେ ଶ୍ରୃଣୁ।।13.4।।
କ୍ଷେତ୍ର କଣ, କେମିତି, କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, କେଉଁଠୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଓ କେଉଁ ପ୍ରଭାବ ରଖେ—ଏହା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ମୋଠୁ ଶୁଣ।
ଋଷିଭିର୍ବହୁଧା ଗୀତଂ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵିଵିଧୈଃ ପୃଥକ୍।ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରପଦୈଶ୍ଚୈଵ ହେତୁମଦ୍ଭିର୍ଵିନିଶ୍ିଚତୈଃ।।13.5।।
ଏହି ବିଷୟ ବହୁତ ଋଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଗାୟନ କରିଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତ ତର୍କପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନରେ।
ମହାଭୂତାନ୍ଯହଙ୍କାରୋ ବୁଦ୍ଧିରଵ୍ଯକ୍ତମେଵ ଚ।ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦଶୈକଂ ଚ ପଞ୍ଚ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରାଃ।।13.6।।
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏକ ମନ ଓ ପଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଚର ବସ୍ତୁ।
ଇଚ୍ଛା ଦ୍ଵେଷଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ସଙ୍ଘାତଶ୍ଚେତନାଧୃତିଃ।ଏତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ସମାସେନ ସଵିକାରମୁଦାହୃତମ୍।।13.7।।
ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶରୀର ଏକତା, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ।
ଅମାନିତ୍ଵମଦମ୍ଭିତ୍ଵମହିଂସା କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵମ୍।ଆଚାର୍ଯୋପାସନଂ ଶୌଚଂ ସ୍ଥୈର୍ଯମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ।।13.8।।
ମାନ ନଥିବା, ଦମ୍ଭ ନଥିବା, ଅହିଂସା, ଧୈର୍ୟ, ସିଧାସଳଖ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା, ପବିତ୍ରତା, ଦୃଢତା ଓ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଵୈରାଗ୍ଯମନହଙ୍କାର ଏଵ ଚ।ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଦୁଃଖଦୋଷାନୁଦର୍ଶନମ୍।।13.9।।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତି, ଅହଂକାର ନଥିବା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗର ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷକୁ ଦେଖିବା।
ଅସକ୍ିତରନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ପୁତ୍ରଦାରଗୃହାଦିଷୁ।ନିତ୍ଯଂ ଚ ସମଚିତ୍ତତ୍ଵମିଷ୍ଟାନିଷ୍ଟୋପପତ୍ତିଷୁ।।13.10।।
ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ପୁଅ, ଜୀବନ ସାଥୀ, ଘର ଓ ଏହିପରି ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ଭଲ କିମ୍ବା ମନେ ନଥିବା ଘଟଣାରେ ସମାନ ମନ ରଖିବା।
ମଯି ଚାନନ୍ଯଯୋଗେନ ଭକ୍ିତରଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ।ଵିଵିକ୍ତଦେଶସେଵିତ୍ଵମରତିର୍ଜନସଂସଦି।।13.11।।
ମୋପ୍ରତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୋଗ ନଥିବା ଭକ୍ତି, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରୁଚି, ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ରୁଚି ନଥିବା।
ଅଧ୍ଯାତ୍ମଜ୍ଞାନନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାର୍ଥଦର୍ଶନମ୍।ଏତଜ୍ଜ୍ଞାନମିତି ପ୍ରୋକ୍ତମଜ୍ଞାନଂ ଯଦତୋନ୍ଯଥା।।13.12।।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିତ୍ୟତା, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେଖିବା—ଏହିକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ ଯାହା, ସେ ଅଜ୍ଞାନ।
ଜ୍ଞେଯଂ ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽମୃତମଶ୍ନୁତେ।ଅନାଦିମତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ନ ସତ୍ତନ୍ନାସଦୁଚ୍ଯତେ।।13.13।।
ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ମୁଁ ଏହା କହିବି; ଏହା ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ: ଆଦି ନଥିବା, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ସତ୍ କିମ୍ବା ଅସତ୍ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦଂ ତତ୍ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖମ୍।ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୁତିମଲ୍ଲୋକେ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି।।13.14।।
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ଓ ପାଦ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗୁଣାଭାସଂ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵିଵର୍ଜିତମ୍।ଅସକ୍ତଂ ସର୍ଵଭୃଚ୍ଚୈଵ ନିର୍ଗୁଣଂ ଗୁଣଭୋକ୍ତୃ ଚ।।13.15।।
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣରେ ଚମକେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଅଲଗା; ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ, ଗୁଣ ନଥିବା, ତଥା ଗୁଣର ଉପଭୋକ୍ତା।
ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ଭୂତାନାମଚରଂ ଚରମେଵ ଚ।ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ତଦଵିଜ୍ଞେଯଂ ଦୂରସ୍ଥଂ ଚାନ୍ତିକେ ଚ ତତ୍।।13.16।।
ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି; ଏହା ଚଳିଥାଏ ଓ ଅଚଳ ଅଟୁଏ; ଏହା ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା ଦୂର ଓ ନିକଟ ଦୁହେଁ।
ଅଵିଭକ୍ତଂ ଚ ଭୂତେଷୁ ଵିଭକ୍ତମିଵ ଚ ସ୍ଥିତମ୍।ଭୂତଭର୍ତୃ ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ଗ୍ରସିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁ ଚ।।13.17।।
ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଜ୍ଯୋତିଷାମପି ତଜ୍ଜ୍ଯୋତିସ୍ତମସଃ ପରମୁଚ୍ଯତେ।ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯଂ ହୃଦି ସର୍ଵସ୍ଯ ଵିଷ୍ଠିତମ୍।।13.18।।
ଏହା ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଆଲୋକ, ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉପରେ ଅଛି; ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାନର ବସ୍ତୁ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି।
ଇତି କ୍ଷେତ୍ରଂ ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚୋକ୍ତଂ ସମାସତଃ।ମଦ୍ଭକ୍ତ ଏତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ମଦ୍ଭାଵାଯୋପପଦ୍ଯତେ।।13.19।।
ଏପରି ଭାବରେ କ୍ଷେତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି; ମୋର ଭକ୍ତ ଏହାକୁ ବୁଝିଲେ, ମୋର ଦେବୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷଂ ଚୈଵ ଵିଦ୍ଧ୍ଯନାଦୀ ଉଭାଵପି।ଵିକାରାଂଶ୍ଚ ଗୁଣାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଦ୍ଧି ପ୍ରକୃତିସଂଭଵାନ୍।।13.20।।
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଦୁହେଁ ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କାର୍ଯକାରଣକର୍ତୃତ୍ଵେ ହେତୁଃ ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ।ପୁରୁଷଃ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ଭୋକ୍ତୃତ୍ଵେ ହେତୁରୁଚ୍ଯତେ।।13.21।।
କାର୍ଯ୍ୟ, କାରଣ ଓ କର୍ତ୍ତା ତିନିଟିର ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକୃତି କାରଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବରେ ପୁରୁଷ କାରଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ପୁରୁଷଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋ ହି ଭୁଙ୍କ୍ତେ ପ୍ରକୃତିଜାନ୍ଗୁଣାନ୍।କାରଣଂ ଗୁଣସଙ୍ଗୋଽସ୍ଯ ସଦସଦ୍ଯୋନିଜନ୍ମସୁ।।13.22।।
ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିରେ ବସି, ପ୍ରକୃତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଉପଭୋଗ କରେ; ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଆସକ୍ତି ହେବା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଉପଦ୍ରଷ୍ଟାଽନୁମନ୍ତା ଚ ଭର୍ତା ଭୋକ୍ତା ମହେଶ୍ଵରଃ।ପରମାତ୍ମେତି ଚାପ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ପୁରୁଷଃ ପରଃ।।13.23।।
ଏହି ଦେହରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଦର୍ଶକ, ଅନୁମତିଦାତା, ପୋଷକ, ଉପଭୋକ୍ତା, ମହାଇଶ୍ୱର ଓ ପରମାତ୍ମା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଯ ଏଵଂ ଵେତ୍ତି ପୁରୁଷଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଚ ଗୁଣୈଃସହ।ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋଽପି ନ ସ ଭୂଯୋଽଭିଜାଯତେ।।13.24।।
ଯେଉଁଠି ଏପରି ଭାବରେ ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି ଓ ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ କେଉଁ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ।
ଧ୍ଯାନେନାତ୍ମନି ପଶ୍ଯନ୍ତି କେଚିଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା।ଅନ୍ଯେ ସାଂଖ୍ଯେନ ଯୋଗେନ କର୍ମଯୋଗେନ ଚାପରେ।।13.25।।
କିଛି ଲୋକ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କିଛି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ତ୍ଵେଵମଜାନନ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽନ୍ଯେଭ୍ଯ ଉପାସତେ।ତେଽପି ଚାତିତରନ୍ତ୍ଯେଵ ମୃତ୍ଯୁଂ ଶ୍ରୁତିପରାଯଣାଃ।।13.26।।
ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଏପରି ଭାବରେ ଜାଣିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କଠୁ ଶୁଣି ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ଲଗ୍ନ ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ଯାଵତ୍ସଞ୍ଜାଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍।କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସଂଯୋଗାତ୍ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ଭରତର୍ଷଭ।।13.27।।
ଯେଉଁଠି ଯେକୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଚଳନ୍ତି କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଓ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସମଂ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍।ଵିନଶ୍ଯତ୍ସ୍ଵଵିନଶ୍ଯନ୍ତଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି।।13.28।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ବସିଥିବା ଦେଖେ, ନଶ୍ୱର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବିନଶୀ ଦେଖେ, ସେ ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ।
ସମଂ ପଶ୍ଯନ୍ହି ସର୍ଵତ୍ର ସମଵସ୍ଥିତମୀଶ୍ଵରମ୍।ନ ହିନସ୍ତ୍ଯାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍।।13.29।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଠାରେ ସମଭାବରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖେ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି କରେନାହିଁ, ଏହିପରି ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଏ।
ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଚ କର୍ମାଣି କ୍ରିଯମାଣାନି ସର୍ଵଶଃ।ଯଃ ପଶ୍ଯତି ତଥାଽଽତ୍ମାନମକର୍ତାରଂ ସ ପଶ୍ଯତି।।13.30।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖେ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ।
ଯଦା ଭୂତପୃଥଗ୍ଭାଵମେକସ୍ଥମନୁପଶ୍ଯତି।ତତ ଏଵ ଚ ଵିସ୍ତାରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ତଦା।।13.31।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଏକା ଉପରେ ଭିତି ଦେଖେ, ଏବଂ ଏହାର ବିସ୍ତାର ମାତ୍ର ତାହାରୁ ହୁଏ, ସେବେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।