ଶ୍ରେଯୋ ହି ଜ୍ଞାନମଭ୍ଯାସାଜ୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ।ଧ୍ଯାନାତ୍କର୍ମଫଲତ୍ଯାଗସ୍ତ୍ଯାଗାଚ୍ଛାନ୍ତିରନନ୍ତରମ୍।।12.12।।
ଅଭ୍ୟାସ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଭଲ, ଜ୍ଞାନ ଠାରୁ ଧ୍ୟାନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଧ୍ୟାନ ଠାରୁ କାମର ଫଳ ତ୍ୟାଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତ୍ୟାଗ ପରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ।
ଅଦ୍ଵେଷ୍ଟା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ମୈତ୍ରଃ କରୁଣ ଏଵ ଚ।ନିର୍ମମୋ ନିରହଙ୍କାରଃ ସମଦୁଃଖସୁଖଃ କ୍ଷମୀ।।12.13।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ସବୁଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଦେଖେ, ଦୟାଳୁ, ମମତା ଓ ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ସୁଖରେ ସମ, ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ—
ସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ ସତତଂ ଯୋଗୀ ଯତାତ୍ମା ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ।ମଯ୍ଯର୍ପିତମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ସ ମେ ପ୍ରିଯଃ।।12.14।।
ଯେଉଁଠି ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିଜକୁ ସଂଯମ କରିଥାଏ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ରଖେ, ମନ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋ ପାଖରେ ଦେଇଛି—ଏପରି ଭକ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।
ଯସ୍ମାନ୍ନୋଦ୍ଵିଜତେ ଲୋକୋ ଲୋକାନ୍ନୋଦ୍ଵିଜତେ ଚ ଯଃ।ହର୍ଷାମର୍ଷଭଯୋଦ୍ଵେଗୈର୍ମୁକ୍ତୋ ଯଃ ସ ଚ ମେ ପ୍ରିଯଃ।।12.15।।
ଯାହାକୁ ଦେଖି ସଂସାର ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଓ ସେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେ ହର୍ଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ—ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।
ଅନପେକ୍ଷଃ ଶୁଚିର୍ଦକ୍ଷ ଉଦାସୀନୋ ଗତଵ୍ଯଥଃ।ସର୍ଵାରମ୍ଭପରିତ୍ଯାଗୀ ଯୋ ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ସ ମେ ପ୍ରିଯଃ।।12.16।।
ଯେଉଁଠି କିଛି ଆଶା ନାହିଁ, ପବିତ୍ର, କୌଶଳୀ, ନିର୍ପେକ୍ଷ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି—ଏପରି ଭକ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।
ଯୋ ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ନ ଶୋଚତି ନ କାଙ୍କ୍ଷତି।ଶୁଭାଶୁଭପରିତ୍ଯାଗୀ ଭକ୍ିତମାନ୍ଯଃ ସ ମେ ପ୍ରିଯଃ।।12.17।।
ଯେ ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ନ ଶୋକ କରେ, ନ ଆଶା କରେ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଛି—ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।
ସମଃ ଶତ୍ରୌ ଚ ମିତ୍ରେ ଚ ତଥା ମାନାପମାନଯୋଃ।ଶୀତୋଷ୍ଣସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ସମଃ ସଙ୍ଗଵିଵର୍ଜିତଃ।।12.18।।
ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ସମାନ ଭାବ ରଖିଥିବା, ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ଏକ ଭାବ ରଖିଥିବା, ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମାନ ଭାବ ରଖିଥିବା, ଏବଂ ଆସକ୍ତି ରହିତ ଜଣେ ଲୋକ।
ତୁଲ୍ଯନିନ୍ଦାସ୍ତୁତିର୍ମୌନୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଯେନକେନଚିତ୍।ଅନିକେତଃ ସ୍ଥିରମତିର୍ଭକ୍ିତମାନ୍ମେ ପ୍ରିଯୋ ନରଃ।।12.19।।
ନିନ୍ଦା ଓ ସ୍ତୁତିରେ ସମାନ, ଚୁପ୍ ଥିବା, ଯେ କିଛି ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିଜର ଘର ନାହିଁ, ମନ ଦୃଢ, ଭକ୍ତି ରେ ଅଟୁଟ—ଏପରି ଲୋକ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ।
ଯେ ତୁ ଧର୍ମ୍ଯାମୃତମିଦଂ ଯଥୋକ୍ତଂ ପର୍ଯୁପାସତେ।ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନା ମତ୍ପରମା ଭକ୍ତାସ୍ତେଽତୀଵ ମେ ପ୍ରିଯାଃ।।12.20।।
ଯେମାନେ ଏହି ଅମୃତ ଧର୍ମକୁ ଯଥାବିଧି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଅତି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷଂ ଚୈଵ କ୍ଷେତ୍ରଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମେଵ ଚ। ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମିଚ୍ଛାମି ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚ କେଶଵ।।13.1।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ମୁଁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ କେଶବ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚଇଦଂ ଶରୀରଂ କୌନ୍ତେଯ କ୍ଷେତ୍ରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ।ଏତଦ୍ଯୋ ଵେତ୍ତି ତଂ ପ୍ରାହୁଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି ତଦ୍ଵିଦଃ।।13.2।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହି ଶରୀରକୁ 'କ୍ଷେତ୍ର' କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ଚାପି ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵକ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ଭାରତ। କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଜ୍ଞାନଂ ଯତ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ମତଂ ମମ।।13.3।।
ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ଅଛି; କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗଣନା କରେ।
ତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ଯଚ୍ଚ ଯାଦୃକ୍ ଚ ଯଦ୍ଵିକାରି ଯତଶ୍ଚ ଯତ୍।ସ ଚ ଯୋ ଯତ୍ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ତତ୍ସମାସେନ ମେ ଶ୍ରୃଣୁ।।13.4।।
କ୍ଷେତ୍ର କଣ, କେମିତି, କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, କେଉଁଠୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଓ କେଉଁ ପ୍ରଭାବ ରଖେ—ଏହା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ମୋଠୁ ଶୁଣ।
ଋଷିଭିର୍ବହୁଧା ଗୀତଂ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵିଵିଧୈଃ ପୃଥକ୍।ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରପଦୈଶ୍ଚୈଵ ହେତୁମଦ୍ଭିର୍ଵିନିଶ୍ିଚତୈଃ।।13.5।।
ଏହି ବିଷୟ ବହୁତ ଋଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଗାୟନ କରିଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତ ତର୍କପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନରେ।
ମହାଭୂତାନ୍ଯହଙ୍କାରୋ ବୁଦ୍ଧିରଵ୍ଯକ୍ତମେଵ ଚ।ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦଶୈକଂ ଚ ପଞ୍ଚ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରାଃ।।13.6।।
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏକ ମନ ଓ ପଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଚର ବସ୍ତୁ।
ଇଚ୍ଛା ଦ୍ଵେଷଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ସଙ୍ଘାତଶ୍ଚେତନାଧୃତିଃ।ଏତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ସମାସେନ ସଵିକାରମୁଦାହୃତମ୍।।13.7।।
ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶରୀର ଏକତା, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ।
ଅମାନିତ୍ଵମଦମ୍ଭିତ୍ଵମହିଂସା କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵମ୍।ଆଚାର୍ଯୋପାସନଂ ଶୌଚଂ ସ୍ଥୈର୍ଯମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ।।13.8।।
ମାନ ନଥିବା, ଦମ୍ଭ ନଥିବା, ଅହିଂସା, ଧୈର୍ୟ, ସିଧାସଳଖ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା, ପବିତ୍ରତା, ଦୃଢତା ଓ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଵୈରାଗ୍ଯମନହଙ୍କାର ଏଵ ଚ।ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଦୁଃଖଦୋଷାନୁଦର୍ଶନମ୍।।13.9।।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତି, ଅହଂକାର ନଥିବା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗର ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷକୁ ଦେଖିବା।
ଅସକ୍ିତରନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ପୁତ୍ରଦାରଗୃହାଦିଷୁ।ନିତ୍ଯଂ ଚ ସମଚିତ୍ତତ୍ଵମିଷ୍ଟାନିଷ୍ଟୋପପତ୍ତିଷୁ।।13.10।।
ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ପୁଅ, ଜୀବନ ସାଥୀ, ଘର ଓ ଏହିପରି ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ଭଲ କିମ୍ବା ମନେ ନଥିବା ଘଟଣାରେ ସମାନ ମନ ରଖିବା।
ମଯି ଚାନନ୍ଯଯୋଗେନ ଭକ୍ିତରଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ।ଵିଵିକ୍ତଦେଶସେଵିତ୍ଵମରତିର୍ଜନସଂସଦି।।13.11।।
ମୋପ୍ରତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୋଗ ନଥିବା ଭକ୍ତି, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରୁଚି, ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ରୁଚି ନଥିବା।
ଅଧ୍ଯାତ୍ମଜ୍ଞାନନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାର୍ଥଦର୍ଶନମ୍।ଏତଜ୍ଜ୍ଞାନମିତି ପ୍ରୋକ୍ତମଜ୍ଞାନଂ ଯଦତୋନ୍ଯଥା।।13.12।।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିତ୍ୟତା, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେଖିବା—ଏହିକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ ଯାହା, ସେ ଅଜ୍ଞାନ।
ଜ୍ଞେଯଂ ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽମୃତମଶ୍ନୁତେ।ଅନାଦିମତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ନ ସତ୍ତନ୍ନାସଦୁଚ୍ଯତେ।।13.13।।
ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ମୁଁ ଏହା କହିବି; ଏହା ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ: ଆଦି ନଥିବା, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ସତ୍ କିମ୍ବା ଅସତ୍ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦଂ ତତ୍ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖମ୍।ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୁତିମଲ୍ଲୋକେ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି।।13.14।।
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ଓ ପାଦ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗୁଣାଭାସଂ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵିଵର୍ଜିତମ୍।ଅସକ୍ତଂ ସର୍ଵଭୃଚ୍ଚୈଵ ନିର୍ଗୁଣଂ ଗୁଣଭୋକ୍ତୃ ଚ।।13.15।।
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣରେ ଚମକେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଅଲଗା; ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ, ଗୁଣ ନଥିବା, ତଥା ଗୁଣର ଉପଭୋକ୍ତା।
ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ଭୂତାନାମଚରଂ ଚରମେଵ ଚ।ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ତଦଵିଜ୍ଞେଯଂ ଦୂରସ୍ଥଂ ଚାନ୍ତିକେ ଚ ତତ୍।।13.16।।
ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି; ଏହା ଚଳିଥାଏ ଓ ଅଚଳ ଅଟୁଏ; ଏହା ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା ଦୂର ଓ ନିକଟ ଦୁହେଁ।
ଅଵିଭକ୍ତଂ ଚ ଭୂତେଷୁ ଵିଭକ୍ତମିଵ ଚ ସ୍ଥିତମ୍।ଭୂତଭର୍ତୃ ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ଗ୍ରସିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁ ଚ।।13.17।।
ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଜ୍ଯୋତିଷାମପି ତଜ୍ଜ୍ଯୋତିସ୍ତମସଃ ପରମୁଚ୍ଯତେ।ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯଂ ହୃଦି ସର୍ଵସ୍ଯ ଵିଷ୍ଠିତମ୍।।13.18।।
ଏହା ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଆଲୋକ, ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉପରେ ଅଛି; ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାନର ବସ୍ତୁ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି।
ଇତି କ୍ଷେତ୍ରଂ ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚୋକ୍ତଂ ସମାସତଃ।ମଦ୍ଭକ୍ତ ଏତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ମଦ୍ଭାଵାଯୋପପଦ୍ଯତେ।।13.19।।
ଏପରି ଭାବରେ କ୍ଷେତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି; ମୋର ଭକ୍ତ ଏହାକୁ ବୁଝିଲେ, ମୋର ଦେବୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷଂ ଚୈଵ ଵିଦ୍ଧ୍ଯନାଦୀ ଉଭାଵପି।ଵିକାରାଂଶ୍ଚ ଗୁଣାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଦ୍ଧି ପ୍ରକୃତିସଂଭଵାନ୍।।13.20।।
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଦୁହେଁ ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କାର୍ଯକାରଣକର୍ତୃତ୍ଵେ ହେତୁଃ ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ।ପୁରୁଷଃ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ଭୋକ୍ତୃତ୍ଵେ ହେତୁରୁଚ୍ଯତେ।।13.21।।
କାର୍ଯ୍ୟ, କାରଣ ଓ କର୍ତ୍ତା ତିନିଟିର ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକୃତି କାରଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବରେ ପୁରୁଷ କାରଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।