ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚମଯ୍ଯାଵେଶ୍ଯ ମନୋ ଯେ ମାଂ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତା ଉପାସତେ।ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯୋପେତାସ୍ତେ ମେ ଯୁକ୍ତତମା ମତାଃ।।12.2।।
ଭଗବାନ କହିଲେ: ଯେମାନେ ମନକୁ ମୋ ପାଖରେ ଲଗାଇ, ମୋତେ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖନ୍ତି—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଯୋଗୀ ଭାବେ ମାନେ।
ଯେ ତ୍ଵକ୍ଷରମନିର୍ଦେଶ୍ଯମଵ୍ଯକ୍ତଂ ପର୍ଯୁପାସତେ।ସର୍ଵତ୍ରଗମଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଚ କୂଟସ୍ଥମଚଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍।।12.3।।
କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଅକ୍ଷୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅଚଳ ଓ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି—
ସଂନିଯମ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ସର୍ଵତ୍ର ସମବୁଦ୍ଧଯଃ।ତେ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ମାମେଵ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତାଃ।।12.4।।
ଯେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଠାରେ ସମ ମନ ରଖନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
କ୍ଲେଶୋଽଧିକତରସ୍ତେଷାମଵ୍ଯକ୍ତାସକ୍ତଚେତସାମ୍। ଅଵ୍ଯକ୍ତା ହି ଗତିର୍ଦୁଃଖଂ ଦେହଵଦ୍ଭିରଵାପ୍ଯତେ।।12.5।।
ଯେମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ; ଦେହଧାରୀ ଲୋକମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପଥକୁ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯେ ତୁ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ମଯି ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ମତ୍ପରାଃ।ଅନନ୍ଯେନୈଵ ଯୋଗେନ ମାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତ ଉପାସତେ।।12.6।।
କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସମସ୍ତ କାମକୁ ମୋ ପାଖରେ ଛାଡ଼ି, ମୋତେ ସର୍ବୋପରି ଭାବେ ମାନି, ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ମୋ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି—
ତେଷାମହଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତା ମୃତ୍ଯୁସଂସାରସାଗରାତ୍।ଭଵାମି ନଚିରାତ୍ପାର୍ଥ ମଯ୍ଯାଵେଶିତଚେତସାମ୍।।12.7।।
ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ମନ ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ଲଗିଯାଏ, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସଂସାର ର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ହେ ପାର୍ଥ।
ମଯ୍ଯେଵ ମନ ଆଧତ୍ସ୍ଵ ମଯି ବୁଦ୍ଧିଂ ନିଵେଶଯ।ନିଵସିଷ୍ଯସି ମଯ୍ଯେଵ ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ନ ସଂଶଯଃ।।12.8।।
ତୁମେ ମନକୁ ମୋ ପାଖରେ ଲଗାଅ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋ ପାଖରେ ଦିଅ; ଏହା ପରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବସିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଥ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧାତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋଷି ମଯି ସ୍ଥିରମ୍।ଅଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ତତୋ ମାମିଚ୍ଛାପ୍ତୁଂ ଧନଞ୍ଜଯ।।12.9।।
ଯଦି ତୁମେ ମନକୁ ମୋ ପାଖରେ ଏକାଗ୍ର କରିପାର ନାହଁ, ତେବେ ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସ କରି ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ।
ଅଭ୍ଯାସେଽପ୍ଯସମର୍ଥୋଽସି ମତ୍କର୍ମପରମୋ ଭଵ।ମଦର୍ଥମପି କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ସ୍ଯସି।।12.10।।
ଯଦି ଅଭ୍ୟାସ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ କାମ କର; ମୋ ଲାଗି କାମ କଲେ ତୁମେ ସିଦ୍ଧି ପାଇବ।
ଅଥୈତଦପ୍ଯଶକ୍ତୋଽସି କର୍ତୁଂ ମଦ୍ଯୋଗମାଶ୍ରିତଃ।ସର୍ଵକର୍ମଫଲତ୍ଯାଗଂ ତତଃ କୁରୁ ଯତାତ୍ମଵାନ୍।।12.11।।
ଯଦି ଏହା ମଧ୍ୟ କରିପାର ନାହଁ, ତେବେ ମୋ ଯୋଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ସମସ୍ତ କାମର ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ନିଜକୁ ସଂଯମ ରଖ।
ଶ୍ରେଯୋ ହି ଜ୍ଞାନମଭ୍ଯାସାଜ୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ।ଧ୍ଯାନାତ୍କର୍ମଫଲତ୍ଯାଗସ୍ତ୍ଯାଗାଚ୍ଛାନ୍ତିରନନ୍ତରମ୍।।12.12।।
ଅଭ୍ୟାସ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଭଲ, ଜ୍ଞାନ ଠାରୁ ଧ୍ୟାନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଧ୍ୟାନ ଠାରୁ କାମର ଫଳ ତ୍ୟାଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତ୍ୟାଗ ପରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ।
ଅଦ୍ଵେଷ୍ଟା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ମୈତ୍ରଃ କରୁଣ ଏଵ ଚ।ନିର୍ମମୋ ନିରହଙ୍କାରଃ ସମଦୁଃଖସୁଖଃ କ୍ଷମୀ।।12.13।।
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ସବୁଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଦେଖେ, ଦୟାଳୁ, ମମତା ଓ ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ସୁଖରେ ସମ, ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ—
ସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ ସତତଂ ଯୋଗୀ ଯତାତ୍ମା ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ।ମଯ୍ଯର୍ପିତମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ସ ମେ ପ୍ରିଯଃ।।12.14।।
ଯେଉଁଠି ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିଜକୁ ସଂଯମ କରିଥାଏ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ରଖେ, ମନ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋ ପାଖରେ ଦେଇଛି—ଏପରି ଭକ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।
ଯସ୍ମାନ୍ନୋଦ୍ଵିଜତେ ଲୋକୋ ଲୋକାନ୍ନୋଦ୍ଵିଜତେ ଚ ଯଃ।ହର୍ଷାମର୍ଷଭଯୋଦ୍ଵେଗୈର୍ମୁକ୍ତୋ ଯଃ ସ ଚ ମେ ପ୍ରିଯଃ।।12.15।।
ଯାହାକୁ ଦେଖି ସଂସାର ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଓ ସେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେ ହର୍ଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ—ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।
ଅନପେକ୍ଷଃ ଶୁଚିର୍ଦକ୍ଷ ଉଦାସୀନୋ ଗତଵ୍ଯଥଃ।ସର୍ଵାରମ୍ଭପରିତ୍ଯାଗୀ ଯୋ ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ସ ମେ ପ୍ରିଯଃ।।12.16।।
ଯେଉଁଠି କିଛି ଆଶା ନାହିଁ, ପବିତ୍ର, କୌଶଳୀ, ନିର୍ପେକ୍ଷ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି—ଏପରି ଭକ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।
ଯୋ ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ନ ଶୋଚତି ନ କାଙ୍କ୍ଷତି।ଶୁଭାଶୁଭପରିତ୍ଯାଗୀ ଭକ୍ିତମାନ୍ଯଃ ସ ମେ ପ୍ରିଯଃ।।12.17।।
ଯେ ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ନ ଶୋକ କରେ, ନ ଆଶା କରେ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଛି—ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।
ସମଃ ଶତ୍ରୌ ଚ ମିତ୍ରେ ଚ ତଥା ମାନାପମାନଯୋଃ।ଶୀତୋଷ୍ଣସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ସମଃ ସଙ୍ଗଵିଵର୍ଜିତଃ।।12.18।।
ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ସମାନ ଭାବ ରଖିଥିବା, ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ଏକ ଭାବ ରଖିଥିବା, ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମାନ ଭାବ ରଖିଥିବା, ଏବଂ ଆସକ୍ତି ରହିତ ଜଣେ ଲୋକ।
ତୁଲ୍ଯନିନ୍ଦାସ୍ତୁତିର୍ମୌନୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଯେନକେନଚିତ୍।ଅନିକେତଃ ସ୍ଥିରମତିର୍ଭକ୍ିତମାନ୍ମେ ପ୍ରିଯୋ ନରଃ।।12.19।।
ନିନ୍ଦା ଓ ସ୍ତୁତିରେ ସମାନ, ଚୁପ୍ ଥିବା, ଯେ କିଛି ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିଜର ଘର ନାହିଁ, ମନ ଦୃଢ, ଭକ୍ତି ରେ ଅଟୁଟ—ଏପରି ଲୋକ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ।
ଯେ ତୁ ଧର୍ମ୍ଯାମୃତମିଦଂ ଯଥୋକ୍ତଂ ପର୍ଯୁପାସତେ।ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନା ମତ୍ପରମା ଭକ୍ତାସ୍ତେଽତୀଵ ମେ ପ୍ରିଯାଃ।।12.20।।
ଯେମାନେ ଏହି ଅମୃତ ଧର୍ମକୁ ଯଥାବିଧି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଅତି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷଂ ଚୈଵ କ୍ଷେତ୍ରଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମେଵ ଚ। ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମିଚ୍ଛାମି ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚ କେଶଵ।।13.1।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ମୁଁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ କେଶବ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚଇଦଂ ଶରୀରଂ କୌନ୍ତେଯ କ୍ଷେତ୍ରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ।ଏତଦ୍ଯୋ ଵେତ୍ତି ତଂ ପ୍ରାହୁଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି ତଦ୍ଵିଦଃ।।13.2।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହି ଶରୀରକୁ 'କ୍ଷେତ୍ର' କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ଚାପି ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵକ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ଭାରତ। କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଜ୍ଞାନଂ ଯତ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ମତଂ ମମ।।13.3।।
ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ଅଛି; କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗଣନା କରେ।
ତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ଯଚ୍ଚ ଯାଦୃକ୍ ଚ ଯଦ୍ଵିକାରି ଯତଶ୍ଚ ଯତ୍।ସ ଚ ଯୋ ଯତ୍ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ତତ୍ସମାସେନ ମେ ଶ୍ରୃଣୁ।।13.4।।
କ୍ଷେତ୍ର କଣ, କେମିତି, କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, କେଉଁଠୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଓ କେଉଁ ପ୍ରଭାବ ରଖେ—ଏହା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ମୋଠୁ ଶୁଣ।
ଋଷିଭିର୍ବହୁଧା ଗୀତଂ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵିଵିଧୈଃ ପୃଥକ୍।ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରପଦୈଶ୍ଚୈଵ ହେତୁମଦ୍ଭିର୍ଵିନିଶ୍ିଚତୈଃ।।13.5।।
ଏହି ବିଷୟ ବହୁତ ଋଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଗାୟନ କରିଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତ ତର୍କପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନରେ।
ମହାଭୂତାନ୍ଯହଙ୍କାରୋ ବୁଦ୍ଧିରଵ୍ଯକ୍ତମେଵ ଚ।ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦଶୈକଂ ଚ ପଞ୍ଚ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରାଃ।।13.6।।
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏକ ମନ ଓ ପଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଚର ବସ୍ତୁ।
ଇଚ୍ଛା ଦ୍ଵେଷଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ସଙ୍ଘାତଶ୍ଚେତନାଧୃତିଃ।ଏତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ସମାସେନ ସଵିକାରମୁଦାହୃତମ୍।।13.7।।
ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶରୀର ଏକତା, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ।
ଅମାନିତ୍ଵମଦମ୍ଭିତ୍ଵମହିଂସା କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵମ୍।ଆଚାର୍ଯୋପାସନଂ ଶୌଚଂ ସ୍ଥୈର୍ଯମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ।।13.8।।
ମାନ ନଥିବା, ଦମ୍ଭ ନଥିବା, ଅହିଂସା, ଧୈର୍ୟ, ସିଧାସଳଖ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା, ପବିତ୍ରତା, ଦୃଢତା ଓ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଵୈରାଗ୍ଯମନହଙ୍କାର ଏଵ ଚ।ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଦୁଃଖଦୋଷାନୁଦର୍ଶନମ୍।।13.9।।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତି, ଅହଂକାର ନଥିବା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗର ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷକୁ ଦେଖିବା।
ଅସକ୍ିତରନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ପୁତ୍ରଦାରଗୃହାଦିଷୁ।ନିତ୍ଯଂ ଚ ସମଚିତ୍ତତ୍ଵମିଷ୍ଟାନିଷ୍ଟୋପପତ୍ତିଷୁ।।13.10।।
ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ପୁଅ, ଜୀବନ ସାଥୀ, ଘର ଓ ଏହିପରି ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ଭଲ କିମ୍ବା ମନେ ନଥିବା ଘଟଣାରେ ସମାନ ମନ ରଖିବା।
ମଯି ଚାନନ୍ଯଯୋଗେନ ଭକ୍ିତରଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ।ଵିଵିକ୍ତଦେଶସେଵିତ୍ଵମରତିର୍ଜନସଂସଦି।।13.11।।
ମୋପ୍ରତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୋଗ ନଥିବା ଭକ୍ତି, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରୁଚି, ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ରୁଚି ନଥିବା।