ଅନନ୍ତଶ୍ଚାସ୍ମି ନାଗାନାଂ ଵରୁଣୋ ଯାଦସାମହମ୍। ପିତୃ़ଣାମର୍ଯମା ଚାସ୍ମି ଯମଃ ସଂଯମତାମହମ୍।।10.29।।
ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅନନ୍ତ, ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବରୁଣ, ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅର୍ୟମା, ଏବଂ ଶାସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଯମ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦଶ୍ଚାସ୍ମି ଦୈତ୍ଯାନାଂ କାଲଃ କଲଯତାମହମ୍। ମୃଗାଣାଂ ଚ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରୋଽହଂ ଵୈନତେଯଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଣାମ୍।।10.30।।
ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ସମୟ ଗଣନା କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସମୟ, ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସିଂହ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଗରୁଡ଼।
ପଵନଃ ପଵତାମସ୍ମି ରାମଃ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାମହମ୍। ଝଷାଣାଂ ମକରଶ୍ଚାସ୍ମି ସ୍ରୋତସାମସ୍ମି ଜାହ୍ନଵୀ।।10.31।।
ଶୁଧ୍ଧିକରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବାୟୁ, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ରାମ, ମାଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମକର, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଜାହ୍ନବୀ।
ସର୍ଗାଣାମାଦିରନ୍ତଶ୍ଚ ମଧ୍ଯଂ ଚୈଵାହମର୍ଜୁନ। ଅଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦ୍ଯା ଵିଦ୍ଯାନାଂ ଵାଦଃ ପ୍ରଵଦତାମହମ୍।।10.32।।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ସୃଷ୍ଟିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ ଏବଂ ମଧ୍ୟ, ଶିକ୍ଷାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ତର୍କ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଯୁକ୍ତି।
ଅକ୍ଷରାଣାମକାରୋଽସ୍ମି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଃ ସାମାସିକସ୍ଯ ଚ। ଅହମେଵାକ୍ଷଯଃ କାଲୋ ଧାତାଽହଂ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖଃ।।10.33।।
ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ 'ଅ' ଅକ୍ଷର, ସମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ସମୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଥିବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।
ମୃତ୍ଯୁଃ ସର୍ଵହରଶ୍ଚାହମୁଦ୍ଭଵଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯତାମ୍। କୀର୍ତିଃ ଶ୍ରୀର୍ଵାକ୍ଚ ନାରୀଣାଂ ସ୍ମୃତିର୍ମେଧା ଧୃତିଃ କ୍ଷମା।।10.34।।
ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ୱର କରୁଥିବା ମୃତ୍ୟୁ, ଭବିଷ୍ୟତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀ, ବାଣୀ, ସ୍ମୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଧୃତି ଏବଂ କ୍ଷମା।
ବୃହତ୍ସାମ ତଥା ସାମ୍ନାଂ ଗାଯତ୍ରୀ ଛନ୍ଦସାମହମ୍। ମାସାନାଂ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷୋଽହମୃତୂନାଂ କୁସୁମାକରଃ।।10.35।।
ସାମଗୀତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବୃହତ୍ସାମ, ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଗାୟତ୍ରୀ, ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ, ଋତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଫୁଲ ଫୋଟିବା ବସନ୍ତ।
ଦ୍ଯୂତଂ ଛଲଯତାମସ୍ମି ତେଜସ୍ତେଜସ୍ଵିନାମହମ୍। ଜଯୋଽସ୍ମି ଵ୍ଯଵସାଯୋଽସ୍ମି ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵଵତାମହମ୍।।10.36।।
ଛଳ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଜୁଆ, ଉଜ୍ୱଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ତେଜ, ମୁଁ ବିଜୟ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଏବଂ ଗୁଣବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ।
ଵୃଷ୍ଣୀନାଂ ଵାସୁଦେଵୋଽସ୍ମି ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଧନଂଜଯଃ। ମୁନୀନାମପ୍ଯହଂ ଵ୍ଯାସଃ କଵୀନାମୁଶନା କଵିଃ।।10.37।।
ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବାସୁଦେବ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଧନଞ୍ଜୟ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବ୍ୟାସ, କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଉଶନା।
ଦଣ୍ଡୋ ଦମଯତାମସ୍ମି ନୀତିରସ୍ମି ଜିଗୀଷତାମ୍। ମୌନଂ ଚୈଵାସ୍ମି ଗୁହ୍ଯାନାଂ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନଵତାମହମ୍।।10.38।।
ଶାସନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦଣ୍ଡ, ଜୟ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନୀତି, ଗୁପ୍ତ ଜିନିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମୌନ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଜ୍ଞାନ।
ଯଚ୍ଚାପି ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବୀଜଂ ତଦହମର୍ଜୁନ। ନ ତଦସ୍ତି ଵିନା ଯତ୍ସ୍ଯାନ୍ମଯା ଭୂତଂ ଚରାଚରମ୍।।10.39।।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ ଯାହା, ସେ ମୁଁ; ମୋ ବିନା କିଛି ଚଳାଚଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ଅଛିନାହିଁ।
ନାନ୍ତୋଽସ୍ତି ମମ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଵିଭୂତୀନାଂ ପରଂତପ। ଏଷ ତୂଦ୍ଦେଶତଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵିଭୂତେର୍ଵିସ୍ତରୋ ମଯା।।10.40।।
ହେ ପାପଦଳନ, ମୋର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର କେବଳ ସାରାଂଶ କହିଲି; ଏହାର କେବଳ ଏତିକି ଅଛି, ଏହାର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ।
ଯଦ୍ଯଦ୍ଵିଭୂତିମତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୀମଦୂର୍ଜିତମେଵ ଵା। ତତ୍ତଦେଵାଵଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ମମ ତେଜୋଂଽଶସଂଭଵମ୍।।10.41।।
ଯେଉଁଠି ମହିମା, ଶ୍ରୀ, କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଦେଖିବୁ, ଜାଣିଅ, ସେ ସବୁ ମୋ ତେଜର ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଅଥଵା ବହୁନୈତେନ କିଂ ଜ୍ଞାତେନ ତଵାର୍ଜୁନ। ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯାହମିଦଂ କୃତ୍ସ୍ନମେକାଂଶେନ ସ୍ଥିତୋ ଜଗତ୍।।10.42।।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଏତେ ଅଧିକ ଜାଣିବାର ଆବଶ୍ୟକତା କଣ? ମୋର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ମଦନୁଗ୍ରହାଯ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମଧ୍ଯାତ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଯତ୍ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ଵଚସ୍ତେନ ମୋହୋଽଯଂ ଵିଗତୋ ମମ।।11.1।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ କଥା କହିଛନ୍ତି, ସେହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଭ୍ରମ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି।
ଭଵାପ୍ଯଯୌ ହି ଭୂତାନାଂ ଶ୍ରୁତୌ ଵିସ୍ତରଶୋ ମଯା। ତ୍ଵତ୍ତଃ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷ ମାହାତ୍ମ୍ଯମପି ଚାଵ୍ଯଯମ୍।।11.2।।
ହେ କମଳାନୟନ, ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିଛି, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ମହିମା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛି।
ଏଵମେତଦ୍ଯଥାତ୍ଥ ତ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ପରମେଶ୍ଵର। ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ତେ ରୂପମୈଶ୍ଵରଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।।11.3।।
ଯେପରି ଆପଣ ନିଜେ ନିଜ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି, ଏହା ସଠିକ୍। କିନ୍ତୁ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
ମନ୍ଯସେ ଯଦି ତଚ୍ଛକ୍ଯଂ ମଯା ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିତି ପ୍ରଭୋ। ଯୋଗେଶ୍ଵର ତତୋ ମେ ତ୍ଵଂ ଦର୍ଶଯାଽତ୍ମାନମଵ୍ଯଯମ୍।।11.4।।
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଆପଣ ଭାବନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିପାରିବି, ତେବେ ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର, ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ପଶ୍ଯ ମେ ପାର୍ଥ ରୂପାଣି ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ନାନାଵିଧାନି ଦିଵ୍ଯାନି ନାନାଵର୍ଣାକୃତୀନି ଚ।।11.5।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପାର୍ଥ, ମୋର ଶତ-ଶତ, ହଜାର-ହଜାର ଦିବ୍ୟ ରୂପ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକୃତିରେ ଥିବା ଦେଖ।
ପଶ୍ଯାଦିତ୍ଯାନ୍ଵସୂନ୍ରୁଦ୍ରାନଶ୍ିଵନୌ ମରୁତସ୍ତଥା। ବହୂନ୍ଯଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵାଣି ପଶ୍ଯାଽଶ୍ଚର୍ଯାଣି ଭାରତ।।11.6।।
ହେ ଭାରତ, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ମରୁତ୍ ଓ ଅନେକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖ, ଯାହା ତୁମେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲ।
ଇହୈକସ୍ଥଂ ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ପଶ୍ଯାଦ୍ଯ ସଚରାଚରମ୍। ମମ ଦେହେ ଗୁଡାକେଶ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛସି।।11.7।।
ହେ ଗୁଡାକେଶ, ଏଠି ଏକ ସ୍ଥାନରେ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଏବଂ ତୁମେ ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ସେସବୁ ମୋ ଦେହରେ ଦେଖ।
ନ ତୁ ମାଂ ଶକ୍ଯସେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମନେନୈଵ ସ୍ଵଚକ୍ଷୁଷା। ଦିଵ୍ଯଂ ଦଦାମି ତେ ଚକ୍ଷୁଃ ପଶ୍ଯ ମେ ଯୋଗମୈଶ୍ଵରମ୍।।11.8।।
କିନ୍ତୁ ତୁମର ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋତେ ଦେଖିପାରିବୁ ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଦେଉଛି—ମୋ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଖ।
ସଞ୍ଜଯ ଉଵାଚ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାଜନ୍ମହାଯୋଗେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ। ଦର୍ଶଯାମାସ ପାର୍ଥାଯ ପରମଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍।।11.9।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: ରାଜା, ଏପରି କହି, ମହାଯୋଗେଶ୍ୱର ହରି, ପାର୍ଥଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାଇଲେ।
ଅନେକଵକ୍ତ୍ରନଯନମନେକାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନମ୍। ଅନେକଦିଵ୍ଯାଭରଣଂ ଦିଵ୍ଯାନେକୋଦ୍ଯତାଯୁଧମ୍।।11.10।।
ଅନେକ ମୁହଁ, ଅନେକ ଚକ୍ଷୁ, ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ, ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣ, ଓ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଉପରିଉଠା ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ରୂପ।
ଦିଵ୍ଯମାଲ୍ଯାମ୍ବରଧରଂ ଦିଵ୍ଯଗନ୍ଧାନୁଲେପନମ୍। ସର୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯମଯଂ ଦେଵମନନ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍।।11.11।।
ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନନ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ ଥିବା।
ଦିଵି ସୂର୍ଯସହସ୍ରସ୍ଯ ଭଵେଦ୍ଯୁଗପଦୁତ୍ଥିତା। ଯଦି ଭାଃ ସଦୃଶୀ ସା ସ୍ଯାଦ୍ଭାସସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ।।11.12।।
ଯଦି ଆକାଶରେ ଏକାସାଥିରେ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ତେଜସାମ୍ନା ଦେଖାଯିବାକୁ ପାରିଥାନ୍ତା।
ତତ୍ରୈକସ୍ଥଂ ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ପ୍ରଵିଭକ୍ତମନେକଧା। ଅପଶ୍ଯଦ୍ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶରୀରେ ପାଣ୍ଡଵସ୍ତଦା।।11.13।।
ସେଠାରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେହରେ, ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ସ ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟୋ ହୃଷ୍ଟରୋମା ଧନଞ୍ଜଯଃ। ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ କୃତାଞ୍ଜଲିରଭାଷତ।।11.14।।
ତାପରେ ଧନଞ୍ଜୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ତାଙ୍କର ଲୋମ କଟକଟାଇଯିବା, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ପଶ୍ଯାମି ଦେଵାଂସ୍ତଵ ଦେଵ ଦେହେ ସର୍ଵାଂସ୍ତଥା ଭୂତଵିଶେଷସଙ୍ଘାନ୍। ବ୍ରହ୍ମାଣମୀଶଂ କମଲାସନସ୍ଥ ମୃଷୀଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାନୁରଗାଂଶ୍ଚ ଦିଵ୍ଯାନ୍।।11.15।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ଦେହରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନେ, କମଳାସନ ଉପରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ଦିବ୍ୟ ନାଗମାନେ ଦେଖୁଛି।
ଅନେକବାହୂଦରଵକ୍ତ୍ରନେତ୍ରଂ ପଶ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ସର୍ଵତୋଽନନ୍ତରୂପମ୍। ନାନ୍ତଂ ନ ମଧ୍ଯଂ ନ ପୁନସ୍ତଵାଦିଂ ପଶ୍ଯାମି ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଵିଶ୍ଵରୂପ।।11.16।।
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନେକ ବାହୁ, ପେଟ, ମୁହଁ ଓ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅନନ୍ତ ରୂପରେ ଦେଖୁଛି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ର ଶେଷ, ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଆରମ୍ଭ କେଉଁଠି ଅଛି ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱରୂପ।