ଅଵ୍ଯକ୍ତୋଽକ୍ଷର ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତମାହୁଃ ପରମାଂ ଗତିମ୍। ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ତଦ୍ଧାମ ପରମଂ ମମ।।8.21।।
ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କେହି ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତିନାହିଁ; ଏହା ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ।
ପୁରୁଷଃ ସ ପରଃ ପାର୍ଥ ଭକ୍ତ୍ଯା ଲଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵନନ୍ଯଯା। ଯସ୍ଯାନ୍ତଃସ୍ଥାନି ଭୂତାନି ଯେନ ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍।।8.22।।
ହେ ପାର୍ଥ, ସେଠି ପରମ ପୁରୁଷକୁ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ।
ଯତ୍ର କାଲେ ତ୍ଵନାଵୃତ୍ତିମାଵୃତ୍ତିଂ ଚୈଵ ଯୋଗିନଃ। ପ୍ରଯାତା ଯାନ୍ତି ତଂ କାଲଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭରତର୍ଷଭ।।8.23।।
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ ସମୟରେ ଯୋଗୀମାନେ ଯାଇ ଫେରିଆସନ୍ତିନାହିଁ ଓ କେଉଁ ସମୟରେ ଫେରିଆସନ୍ତି, ଏହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଅଗ୍ନିର୍ଜ୍ଯୋତିରହଃ ଶୁକ୍ଲଃ ଷଣ୍ମାସା ଉତ୍ତରାଯଣମ୍। ତତ୍ର ପ୍ରଯାତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଜନାଃ।।8.24।।
ଅଗ୍ନି, ଜ୍ୟୋତି, ଦିନ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଉତ୍ତରାୟଣର ଛଅ ମାସ — ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଧୂମୋ ରାତ୍ରିସ୍ତଥା କୃଷ୍ଣଃ ଷଣ୍ମାସା ଦକ୍ଷିଣାଯନମ୍। ତତ୍ର ଚାନ୍ଦ୍ରମସଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଯୋଗୀ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିଵର୍ତତେ।।8.25।।
ଧୂଆଁ, ରାତି, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣର ଛଅ ମାସ — ଏହି ସମୟରେ ଯୋଗୀ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି।
ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣେ ଗତୀ ହ୍ଯେତେ ଜଗତଃ ଶାଶ୍ଵତେ ମତେ। ଏକଯା ଯାତ୍ଯନାଵୃତ୍ତିମନ୍ଯଯାଽଽଵର୍ତତେ ପୁନଃ।।8.26।।
ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ — ଏହି ଦୁଇଟି ପଥକୁ ଜଗତର ନିତ୍ୟ ପଥ ଭାବରେ ମନାଯାଏ; ଏକ ପଥରେ ଯାଇ କେହି ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତିନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ପଥରେ ଯାଇ ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି।
ନୈତେ ସୃତୀ ପାର୍ଥ ଜାନନ୍ଯୋଗୀ ମୁହ୍ଯତି କଶ୍ଚନ। ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଷୁ କାଲେଷୁ ଯୋଗଯୁକ୍ତୋ ଭଵାର୍ଜୁନ।।8.27।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ପଥଗୁଡିକୁ ଜାଣିଥିବା ଯୋଗୀ କେବେ ମୁହିଯାନ୍ତିନାହିଁ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ର ହେଇ ରହ, ହେ ଅର୍ଜୁନ।
ଵେଦେଷୁ ଯଜ୍ଞେଷୁ ତପଃସୁ ଚୈଵ ଦାନେଷୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ପ୍ରଦିଷ୍ଟମ୍। ଅତ୍ଯେତି ତତ୍ସର୍ଵମିଦଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଯୋଗୀ ପରଂ ସ୍ଥାନମୁପୈତି ଚାଦ୍ଯମ୍।।8.28।।
ଏହି ସମସ୍ତ ଜାଣି, ଯୋଗୀ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଆଦି ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଇଦଂ ତୁ ତେ ଗୁହ୍ଯତମଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନସୂଯଵେ। ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନସହିତଂ ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୋକ୍ଷ୍ଯସେଽଶୁଭାତ୍।।9.1।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ, ଯେଉଁମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ, ସବୁଠୁ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ ସହିତ କହିବି; ଏହା ଜାଣିଲେ ତୁମେ ଅଶୁଭ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
ରାଜଵିଦ୍ଯା ରାଜଗୁହ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମିଦମୁତ୍ତମମ୍। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଵଗମଂ ଧର୍ମ୍ଯଂ ସୁସୁଖଂ କର୍ତୁମଵ୍ଯଯମ୍।।9.2।।
ଏହା ରାଜା ଜ୍ଞାନ, ରାଜା ଗୁପ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ପବିତ୍ର; ଏହା ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସହଜରେ କରିପାରିବା, ଏବଂ ଅବିନାଶୀ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଃ ପୁରୁଷା ଧର୍ମସ୍ଯାସ୍ଯ ପରନ୍ତପ। ଅପ୍ରାପ୍ଯ ମାଂ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ମୃତ୍ଯୁସଂସାରଵର୍ତ୍ମନି।।9.3।।
ହେ ପରନ୍ତପ, ଏହି ଧର୍ମରେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସଂସାରର ପଥରେ ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି।
ମଯା ତତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଦଵ୍ଯକ୍ତମୂର୍ତିନା। ମତ୍ସ୍ଥାନି ସର୍ଵଭୂତାନି ନ ଚାହଂ ତେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତଃ।।9.4।।
ମୋ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନିସ୍ଥିତ ନୁହେଁ।
ନ ଚ ମତ୍ସ୍ଥାନି ଭୂତାନି ପଶ୍ଯ ମେ ଯୋଗମୈଶ୍ଵରମ୍। ଭୂତଭୃନ୍ନ ଚ ଭୂତସ୍ଥୋ ମମାତ୍ମା ଭୂତଭାଵନଃ।।9.5।।
ମୋର ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଖ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋତେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ଆତ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ରହିନାହିଁ; ମୁଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦକ।
ଯଥାଽଽକାଶସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ଵାଯୁଃ ସର୍ଵତ୍ରଗୋ ମହାନ୍। ତଥା ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ମତ୍ସ୍ଥାନୀତ୍ଯୁପଧାରଯ।।9.6।।
ଯେପରି ଏକାଶ ଭିତରେ ବାୟୁ ସବୁଠି ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝ।
ସର୍ଵଭୂତାନି କୌନ୍ତେଯ ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ମାମିକାମ୍। କଲ୍ପକ୍ଷଯେ ପୁନସ୍ତାନି କଲ୍ପାଦୌ ଵିସୃଜାମ୍ଯହମ୍।।9.7।।
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋର ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି; ନୂତନ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ମୁଁ ପୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିସୃଜାମି ପୁନଃ ପୁନଃ। ଭୂତଗ୍ରାମମିମଂ କୃତ୍ସ୍ନମଵଶଂ ପ୍ରକୃତେର୍ଵଶାତ୍।।9.8।।
ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଧରି ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ପ୍ରକାଶ କରେ; ପ୍ରକୃତିର ଅଧୀନରେ ସେମାନେ ଅସହାୟ ଅଟୁ।
ନ ଚ ମାଂ ତାନି କର୍ମାଣି ନିବଧ୍ନନ୍ତି ଧନଞ୍ଜଯ। ଉଦାସୀନଵଦାସୀନମସକ୍ତଂ ତେଷୁ କର୍ମସୁ।।9.9।।
ଧନଞ୍ଜୟ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ମୋତେ ବାନ୍ଧି ନାହିଁ; ମୁଁ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ ଏହାରେ ଅସକ୍ତ ରହିଥାଏ।
ମଯାଽଧ୍ଯକ୍ଷେଣ ପ୍ରକୃତିଃ ସୂଯତେ ସଚରାଚରମ୍। ହେତୁନାଽନେନ କୌନ୍ତେଯ ଜଗଦ୍ଵିପରିଵର୍ତତେ।।9.10।।
ମୋର ନିର୍ଦେଶରେ ପ୍ରକୃତି ଚଳା-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ଦେଉଛି; ଏହି କାରଣରୁ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚଳିଥାଏ।
ଅଵଜାନନ୍ତି ମାଂ ମୂଢା ମାନୁଷୀଂ ତନୁମାଶ୍ରିତମ୍। ପରଂ ଭାଵମଜାନନ୍ତୋ ମମ ଭୂତମହେଶ୍ଵରମ୍।।9.11।।
ମୁଁ ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ, ଅବୁଦ୍ଧିମାନେ ମୋତେ ଅବମାନ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମୋର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱଭାବ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମହାଶ୍ୱର ଭାବକୁ ଜାଣିନାହିଁ।
ମୋଘାଶା ମୋଘକର୍ମାଣୋ ମୋଘଜ୍ଞାନା ଵିଚେତସଃ। ରାକ୍ଷସୀମାସୁରୀଂ ଚୈଵ ପ୍ରକୃତିଂ ମୋହିନୀଂ ଶ୍ରିତାଃ।।9.12।।
ମନ୍ଦ ଆଶା, ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ୍ଦ ଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନସ୍କ, ସେମାନେ ରାକ୍ଷସୀ ଓ ଅସୁରୀ ମୋହମୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ମହାତ୍ମାନସ୍ତୁ ମାଂ ପାର୍ଥ ଦୈଵୀଂ ପ୍ରକୃତିମାଶ୍ରିତାଃ। ଭଜନ୍ତ୍ଯନନ୍ଯମନସୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭୂତାଦିମଵ୍ଯଯମ୍।।9.13।।
ପାର୍ଥ, ମହାତ୍ମାମାନେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅଶ୍ରୟ କରି ମୋତେ ଅନନ୍ୟ ମନରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମୋତେ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଦି ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି।
ସତତଂ କୀର୍ତଯନ୍ତୋ ମାଂ ଯତନ୍ତଶ୍ଚ ଦୃଢଵ୍ରତାଃ। ନମସ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚ ମାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତା ଉପାସତେ।।9.14।।
ସେମାନେ ସଦା ମୋର ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ନିତ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ମୋର ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞେନ ଚାପ୍ଯନ୍ଯେ ଯଜନ୍ତୋ ମାମୁପାସତେ। ଏକତ୍ଵେନ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ବହୁଧା ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍।।9.15।।
ଅନ୍ୟମାନେ ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞ କରି ମୋର ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଏକତ୍ୱ, ପୃଥକ୍ତ୍ୱ ଓ ବହୁ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୋତେ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ଅହଂ କ୍ରତୁରହଂ ଯଜ୍ଞଃ ସ୍ଵଧାଽହମହମୌଷଧମ୍। ମଂତ୍ରୋଽହମହମେଵାଜ୍ଯମହମଗ୍ନିରହଂ ହୁତମ୍।।9.16।।
ମୁଁ ହେଉଛି କ୍ରତୁ, ମୁଁ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ, ମୁଁ ହେଉଛି ପିତୃପୂଜାର ଅଫରିଂ, ମୁଁ ହେଉଛି ଔଷଧି, ମୁଁ ହେଉଛି ମନ୍ତ୍ର, ମୁଁ ହେଉଛି ଘୃତ, ମୁଁ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି, ମୁଁ ହେଉଛି ହୋମ।
ପିତାଽହମସ୍ଯ ଜଗତୋ ମାତା ଧାତା ପିତାମହଃ। ଵେଦ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମୋଂକାର ଋକ୍ ସାମ ଯଜୁରେଵ ଚ।।9.17।।
ମୁଁ ଏହି ଜଗତର ପିତା, ମାତା, ପୋଷକ ଓ ପିତାମହ; ମୁଁ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ବିଷୟ, ପବିତ୍ର, ଓଁକାର ଓ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର ଭି ମୁଁ।
ଗତିର୍ଭର୍ତା ପ୍ରଭୁଃ ସାକ୍ଷୀ ନିଵାସଃ ଶରଣଂ ସୁହୃତ୍। ପ୍ରଭଵଃ ପ୍ରଲଯଃ ସ୍ଥାନଂ ନିଧାନଂ ବୀଜମଵ୍ଯଯମ୍।।9.18।।
ମୁଁ ହେଉଛି ଲକ୍ଷ୍ୟ, ପୋଷକ, ପ୍ରଭୁ, ସାକ୍ଷୀ, ନିବାସ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ସୁହୃଦ୍; ମୁଁ ହେଉଛି ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରଳୟ, ଆଧାର, ଧନ ଓ ଅବିନାଶୀ ବୀଜ।
ତପାମ୍ଯହମହଂ ଵର୍ଷଂ ନିଗୃହ୍ଣାମ୍ଯୁତ୍ସୃଜାମି ଚ। ଅମୃତଂ ଚୈଵ ମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚ ସଦସଚ୍ଚାହମର୍ଜୁନ।।9.19।।
ମୁଁ ତାପ ଦେଉଛି, ମୁଁ ବର୍ଷାକୁ ଅଟକାଏ ଓ ପଠାଏ; ମୁଁ ଅମୃତ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ମୁଁ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି, ଅର୍ଜୁନ।
ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯା ମାଂ ସୋମପାଃ ପୂତପାପା ଯଜ୍ଞୈରିଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗତିଂ ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତେ। ତେ ପୁଣ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଲୋକ ମଶ୍ନନ୍ତି ଦିଵ୍ଯାନ୍ଦିଵି ଦେଵଭୋଗାନ୍।।9.20।।
ତିନି ବେଦ ଜାଣିଥିବା, ସୋମ ପାନ କରି ପାପ ଶୁଧ କରିଥିବା, ଯଜ୍ଞ କରି ମୋର ଉପାସନା କରିଥିବା ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଗି ଆଶା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରି ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ତେ ତଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଵିଶାଲଂ କ୍ଷୀଣେ ପୁଣ୍ଯେ ମର୍ତ୍ଯଲୋକଂ ଵିଶନ୍ତି। ଏଵ ତ୍ରଯୀଧର୍ମମନୁପ୍ରପନ୍ନା ଗତାଗତଂ କାମକାମା ଲଭନ୍ତେ।।9.21।।
ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ପୁନି ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସନ୍ତି; ଏଭଳି ତିନି ବେଦର ଆଚାର ଅନୁସରି, ଇଚ୍ଛା ଲାଗି ଆସିଯାଆ କରନ୍ତି।
ଅନନ୍ଯାଶ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ତୋ ମାଂ ଯେ ଜନାଃ ପର୍ଯୁପାସତେ। ତେଷାଂ ନିତ୍ଯାଭିଯୁକ୍ତାନାଂ ଯୋଗକ୍ଷେମଂ ଵହାମ୍ଯହମ୍।।9.22।।
ଯେମାନେ ମୋତେ ଅନନ୍ୟ ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଏକାଗ୍ର ଥାନ୍ତି; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଅଭାବ ପୂରଣ କରେ ଓ ଯାହା ଅଛି ରକ୍ଷା କରେ।