ଯଦକ୍ଷରଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵଦନ୍ତି ଵିଶନ୍ତି ଯଦ୍ଯତଯୋ ଵୀତରାଗାଃ। ଯଦିଚ୍ଛନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚରନ୍ତି ତତ୍ତେ ପଦଂ ସଂଗ୍ରହେଣ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯେ।।8.11।।
ଯେ ଅବିନାଶୀ ପଦକୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ରାଗ ନଥିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ସେମାନେ ନିଷ୍କାମ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କୁହିବି ।
ସର୍ଵଦ୍ଵାରାଣି ସଂଯମ୍ଯ ମନୋ ହୃଦି ନିରୁଧ୍ଯ ଚ। ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯାଧାଯାତ୍ମନଃ ପ୍ରାଣମାସ୍ଥିତୋ ଯୋଗଧାରଣାମ୍।।8.12।।
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ହୃଦୟରେ ଅଟକାଇ, ପ୍ରାଣକୁ ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଉପରେ ରଖି, ଯୋଗ ଧାରଣାରେ ଲିନ ହୋଇ—
ଓମିତ୍ଯେକାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵ୍ଯାହରନ୍ମାମନୁସ୍ମରନ୍। ଯଃ ପ୍ରଯାତି ତ୍ଯଜନ୍ଦେହଂ ସ ଯାତି ପରମାଂ ଗତିମ୍।।8.13।।
ଏକାକ୍ଷର 'ଓଁ' ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ, ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରି, ଯେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଇଥାଏ ।
ଅନନ୍ଯଚେତାଃ ସତତଂ ଯୋ ମାଂ ସ୍ମରତି ନିତ୍ଯଶଃ। ତସ୍ଯାହଂ ସୁଲଭଃ ପାର୍ଥ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ।।8.14।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯେ ଯୋଗୀ ଅନ୍ୟ କୁଠାରେ ମନ ନ ଦେଇ ସଦା ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ସହଜରେ ଲଭ୍ୟ, କାରଣ ସେ ସଦା ମୋ ସହିତ ଏକତା ରଖିଥାନ୍ତି ।
ମାମୁପେତ୍ଯ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦୁଃଖାଲଯମଶାଶ୍ଵତମ୍। ନାପ୍ନୁଵନ୍ତି ମହାତ୍ମାନଃ ସଂସିଦ୍ଧିଂ ପରମାଂ ଗତାଃ।।8.15।।
ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ମହାତ୍ମାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିକୁ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଦୁଃଖର ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ ଜଗତରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ଆବ୍ରହ୍ମଭୁଵନାଲ୍ଲୋକାଃ ପୁନରାଵର୍ତିନୋଽର୍ଜୁନ। ମାମୁପେତ୍ଯ ତୁ କୌନ୍ତେଯ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ।।8.16।।
ଅର୍ଜୁନ, ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆବୃତ୍ତିରେ ପଡିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ, କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।
ସହସ୍ରଯୁଗପର୍ଯନ୍ତମହର୍ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦୁଃ। ରାତ୍ରିଂ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତାଂ ତେଽହୋରାତ୍ରଵିଦୋ ଜନାଃ।।8.17।।
ଯେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ହଜାର ଯୁଗ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ରାତି ମଧ୍ୟ ହଜାର ଯୁଗ ଦୀର୍ଘ, ସେମାନେ ଦିନ ଓ ରାତିର ସ୍ୱରୂପକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତଯଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯହରାଗମେ। ରାତ୍ର୍ଯାଗମେ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତତ୍ରୈଵାଵ୍ଯକ୍ତସଂଜ୍ଞକେ।।8.18।।
ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦିନ ଆସିଲେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ରାତି ଆସିଲେ ସେମାନେ ପୁନଃ ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଭୂତଗ୍ରାମଃ ସ ଏଵାଯଂ ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଲୀଯତେ। ରାତ୍ର୍ଯାଗମେଽଵଶଃ ପାର୍ଥ ପ୍ରଭଵତ୍ଯହରାଗମେ।।8.19।।
ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଦଳ, ପୁନପୁନ ଜନ୍ମ ନେଇ ରାତି ଆସିଲେ ଲୟ ହୁଏ, ଓ ପ୍ରକୃତିର ଶକ୍ତିରେ ଦିନ ଆସିଲେ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ପାର୍ଥ।
ପରସ୍ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଭାଵୋଽନ୍ଯୋଽଵ୍ଯକ୍ତୋଽଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ସନାତନଃ। ଯଃ ସ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ନଶ୍ଯତ୍ସୁ ନ ଵିନଶ୍ଯତି।।8.20।।
ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ଆଉ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ସନାତନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତୋଽକ୍ଷର ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତମାହୁଃ ପରମାଂ ଗତିମ୍। ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ତଦ୍ଧାମ ପରମଂ ମମ।।8.21।।
ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କେହି ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତିନାହିଁ; ଏହା ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ।
ପୁରୁଷଃ ସ ପରଃ ପାର୍ଥ ଭକ୍ତ୍ଯା ଲଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵନନ୍ଯଯା। ଯସ୍ଯାନ୍ତଃସ୍ଥାନି ଭୂତାନି ଯେନ ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍।।8.22।।
ହେ ପାର୍ଥ, ସେଠି ପରମ ପୁରୁଷକୁ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ।
ଯତ୍ର କାଲେ ତ୍ଵନାଵୃତ୍ତିମାଵୃତ୍ତିଂ ଚୈଵ ଯୋଗିନଃ। ପ୍ରଯାତା ଯାନ୍ତି ତଂ କାଲଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭରତର୍ଷଭ।।8.23।।
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ ସମୟରେ ଯୋଗୀମାନେ ଯାଇ ଫେରିଆସନ୍ତିନାହିଁ ଓ କେଉଁ ସମୟରେ ଫେରିଆସନ୍ତି, ଏହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଅଗ୍ନିର୍ଜ୍ଯୋତିରହଃ ଶୁକ୍ଲଃ ଷଣ୍ମାସା ଉତ୍ତରାଯଣମ୍। ତତ୍ର ପ୍ରଯାତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଜନାଃ।।8.24।।
ଅଗ୍ନି, ଜ୍ୟୋତି, ଦିନ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଉତ୍ତରାୟଣର ଛଅ ମାସ — ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଧୂମୋ ରାତ୍ରିସ୍ତଥା କୃଷ୍ଣଃ ଷଣ୍ମାସା ଦକ୍ଷିଣାଯନମ୍। ତତ୍ର ଚାନ୍ଦ୍ରମସଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଯୋଗୀ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିଵର୍ତତେ।।8.25।।
ଧୂଆଁ, ରାତି, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣର ଛଅ ମାସ — ଏହି ସମୟରେ ଯୋଗୀ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି।
ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣେ ଗତୀ ହ୍ଯେତେ ଜଗତଃ ଶାଶ୍ଵତେ ମତେ। ଏକଯା ଯାତ୍ଯନାଵୃତ୍ତିମନ୍ଯଯାଽଽଵର୍ତତେ ପୁନଃ।।8.26।।
ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ — ଏହି ଦୁଇଟି ପଥକୁ ଜଗତର ନିତ୍ୟ ପଥ ଭାବରେ ମନାଯାଏ; ଏକ ପଥରେ ଯାଇ କେହି ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତିନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ପଥରେ ଯାଇ ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି।
ନୈତେ ସୃତୀ ପାର୍ଥ ଜାନନ୍ଯୋଗୀ ମୁହ୍ଯତି କଶ୍ଚନ। ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଷୁ କାଲେଷୁ ଯୋଗଯୁକ୍ତୋ ଭଵାର୍ଜୁନ।।8.27।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ପଥଗୁଡିକୁ ଜାଣିଥିବା ଯୋଗୀ କେବେ ମୁହିଯାନ୍ତିନାହିଁ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ର ହେଇ ରହ, ହେ ଅର୍ଜୁନ।
ଵେଦେଷୁ ଯଜ୍ଞେଷୁ ତପଃସୁ ଚୈଵ ଦାନେଷୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ପ୍ରଦିଷ୍ଟମ୍। ଅତ୍ଯେତି ତତ୍ସର୍ଵମିଦଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଯୋଗୀ ପରଂ ସ୍ଥାନମୁପୈତି ଚାଦ୍ଯମ୍।।8.28।।
ଏହି ସମସ୍ତ ଜାଣି, ଯୋଗୀ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଆଦି ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଇଦଂ ତୁ ତେ ଗୁହ୍ଯତମଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନସୂଯଵେ। ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନସହିତଂ ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୋକ୍ଷ୍ଯସେଽଶୁଭାତ୍।।9.1।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ, ଯେଉଁମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ, ସବୁଠୁ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ ସହିତ କହିବି; ଏହା ଜାଣିଲେ ତୁମେ ଅଶୁଭ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
ରାଜଵିଦ୍ଯା ରାଜଗୁହ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମିଦମୁତ୍ତମମ୍। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଵଗମଂ ଧର୍ମ୍ଯଂ ସୁସୁଖଂ କର୍ତୁମଵ୍ଯଯମ୍।।9.2।।
ଏହା ରାଜା ଜ୍ଞାନ, ରାଜା ଗୁପ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ପବିତ୍ର; ଏହା ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସହଜରେ କରିପାରିବା, ଏବଂ ଅବିନାଶୀ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଃ ପୁରୁଷା ଧର୍ମସ୍ଯାସ୍ଯ ପରନ୍ତପ। ଅପ୍ରାପ୍ଯ ମାଂ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ମୃତ୍ଯୁସଂସାରଵର୍ତ୍ମନି।।9.3।।
ହେ ପରନ୍ତପ, ଏହି ଧର୍ମରେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସଂସାରର ପଥରେ ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି।
ମଯା ତତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଦଵ୍ଯକ୍ତମୂର୍ତିନା। ମତ୍ସ୍ଥାନି ସର୍ଵଭୂତାନି ନ ଚାହଂ ତେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତଃ।।9.4।।
ମୋ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନିସ୍ଥିତ ନୁହେଁ।
ନ ଚ ମତ୍ସ୍ଥାନି ଭୂତାନି ପଶ୍ଯ ମେ ଯୋଗମୈଶ୍ଵରମ୍। ଭୂତଭୃନ୍ନ ଚ ଭୂତସ୍ଥୋ ମମାତ୍ମା ଭୂତଭାଵନଃ।।9.5।।
ମୋର ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଖ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋତେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ଆତ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ରହିନାହିଁ; ମୁଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦକ।
ଯଥାଽଽକାଶସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ଵାଯୁଃ ସର୍ଵତ୍ରଗୋ ମହାନ୍। ତଥା ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ମତ୍ସ୍ଥାନୀତ୍ଯୁପଧାରଯ।।9.6।।
ଯେପରି ଏକାଶ ଭିତରେ ବାୟୁ ସବୁଠି ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝ।
ସର୍ଵଭୂତାନି କୌନ୍ତେଯ ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ମାମିକାମ୍। କଲ୍ପକ୍ଷଯେ ପୁନସ୍ତାନି କଲ୍ପାଦୌ ଵିସୃଜାମ୍ଯହମ୍।।9.7।।
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋର ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି; ନୂତନ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ମୁଁ ପୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିସୃଜାମି ପୁନଃ ପୁନଃ। ଭୂତଗ୍ରାମମିମଂ କୃତ୍ସ୍ନମଵଶଂ ପ୍ରକୃତେର୍ଵଶାତ୍।।9.8।।
ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଧରି ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ପ୍ରକାଶ କରେ; ପ୍ରକୃତିର ଅଧୀନରେ ସେମାନେ ଅସହାୟ ଅଟୁ।
ନ ଚ ମାଂ ତାନି କର୍ମାଣି ନିବଧ୍ନନ୍ତି ଧନଞ୍ଜଯ। ଉଦାସୀନଵଦାସୀନମସକ୍ତଂ ତେଷୁ କର୍ମସୁ।।9.9।।
ଧନଞ୍ଜୟ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ମୋତେ ବାନ୍ଧି ନାହିଁ; ମୁଁ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ ଏହାରେ ଅସକ୍ତ ରହିଥାଏ।
ମଯାଽଧ୍ଯକ୍ଷେଣ ପ୍ରକୃତିଃ ସୂଯତେ ସଚରାଚରମ୍। ହେତୁନାଽନେନ କୌନ୍ତେଯ ଜଗଦ୍ଵିପରିଵର୍ତତେ।।9.10।।
ମୋର ନିର୍ଦେଶରେ ପ୍ରକୃତି ଚଳା-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ଦେଉଛି; ଏହି କାରଣରୁ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚଳିଥାଏ।
ଅଵଜାନନ୍ତି ମାଂ ମୂଢା ମାନୁଷୀଂ ତନୁମାଶ୍ରିତମ୍। ପରଂ ଭାଵମଜାନନ୍ତୋ ମମ ଭୂତମହେଶ୍ଵରମ୍।।9.11।।
ମୁଁ ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ, ଅବୁଦ୍ଧିମାନେ ମୋତେ ଅବମାନ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମୋର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱଭାବ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମହାଶ୍ୱର ଭାବକୁ ଜାଣିନାହିଁ।
ମୋଘାଶା ମୋଘକର୍ମାଣୋ ମୋଘଜ୍ଞାନା ଵିଚେତସଃ। ରାକ୍ଷସୀମାସୁରୀଂ ଚୈଵ ପ୍ରକୃତିଂ ମୋହିନୀଂ ଶ୍ରିତାଃ।।9.12।।
ମନ୍ଦ ଆଶା, ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ୍ଦ ଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନସ୍କ, ସେମାନେ ରାକ୍ଷସୀ ଓ ଅସୁରୀ ମୋହମୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।