କଚ୍ଚିନ୍ନୋଭଯଵିଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ଛିନ୍ନାଭ୍ରମିଵ ନଶ୍ଯତି। ଅପ୍ରତିଷ୍ଠୋ ମହାବାହୋ ଵିମୂଢୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଥି।।6.38।।
ଏହି ଦୁଇଟି ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମହାବଳୀ, ଭାଗି ଯାଇଥିବା ମେଘ ଭଳି, ନିଜ ଆଧାର ହରାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ପଥରେ ଅନ୍ଧାରେ ପଡି, କି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ?
ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ କୃଷ୍ଣ ଛେତ୍ତୁମର୍ହସ୍ଯଶେଷତଃ। ତ୍ଵଦନ୍ଯଃ ସଂଶଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଛେତ୍ତା ନ ହ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ।।6.39।।
କୃଷ୍ଣ, ଏହା ମୋର ସନ୍ଦେହ; ତୁମେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ତୁମେ ଛଡି ଅନ୍ୟ କେହି ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ପାର୍ଥ ନୈଵେହ ନାମୁତ୍ର ଵିନାଶସ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ। ନହି କଲ୍ଯାଣକୃତ୍କଶ୍ିଚଦ୍ଦୁର୍ଗତିଂ ତାତ ଗଚ୍ଛତି।।6.40।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପାର୍ଥ, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କର ନଷ୍ଟ ହେବା ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଯେଉଁଠି ଭଲ କାମ କରେ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପଡେ ନାହିଁ, ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁଣ୍ଯକୃତାଂ ଲୋକାନୁଷିତ୍ଵା ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ। ଶୁଚୀନାଂ ଶ୍ରୀମତାଂ ଗେହେ ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟୋଽଭିଜାଯତେ।।6.41।।
ଯେଉଁଠି ନ୍ୟାୟ କାମ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପାଇଁ, ଦୀର୍ଘ କାଳ ରହି, ଯୋଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଚି ଏବଂ ଧନୀ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଅଥଵା ଯୋଗିନାମେଵ କୁଲେ ଭଵତି ଧୀମତାମ୍। ଏତଦ୍ଧି ଦୁର୍ଲଭତରଂ ଲୋକେ ଜନ୍ମ ଯଦୀଦୃଶମ୍।।6.42।।
କିମ୍ବା, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏପରି ଜନ୍ମ ଏହି ଜଗତରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ତତ୍ର ତଂ ବୁଦ୍ଧିସଂଯୋଗଂ ଲଭତେ ପୌର୍ଵଦେହିକମ୍। ଯତତେ ଚ ତତୋ ଭୂଯଃ ସଂସିଦ୍ଧୌ କୁରୁନନ୍ଦନ।।6.43।।
ସେଠି, ପୂର୍ବ ଶରୀରରୁ ଆସିଥିବା ବୁଦ୍ଧିର ସଂଯୋଗ ପାଏ, ଏବଂ କୁରୁବଂଶୀ, ପୁନି ସଫଳତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ପୂର୍ଵାଭ୍ଯାସେନ ତେନୈଵ ହ୍ରିଯତେ ହ୍ଯଵଶୋଽପି ସଃ। ଜିଜ୍ଞାସୁରପି ଯୋଗସ୍ଯ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାତିଵର୍ତତେ।।6.44।।
ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯୋଗ ଜିଜ୍ଞାସୁ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ଯତମାନସ୍ତୁ ଯୋଗୀ ସଂଶୁଦ୍ଧକିଲ୍ବିଷଃ। ଅନେକଜନ୍ମସଂସିଦ୍ଧସ୍ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍।।6.45।।
ଏହି ଭଳି, ଯୋଗୀ ଉଦ୍ୟମ କରି, ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଫଳତା ଲାଭ କରି, ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ତପସ୍ଵିଭ୍ଯୋଽଧିକୋ ଯୋଗୀ ଜ୍ଞାନିଭ୍ଯୋଽପି ମତୋଽଧିକଃ। କର୍ମିଭ୍ଯଶ୍ଚାଧିକୋ ଯୋଗୀ ତସ୍ମାଦ୍ଯୋଗୀ ଭଵାର୍ଜୁନ।।6.46।।
ଯୋଗୀ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, କାର୍ମୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ତେଣୁ, ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ଯୋଗୀ ହେବା।
ଯୋଗିନାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ମଦ୍ଗତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା। ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନ୍ଭଜତେ ଯୋ ମାଂ ସ ମେ ଯୁକ୍ତତମୋ ମତଃ।।6.47।।
ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଭିତରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପାସନା କରେ, ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଏକତାରେ ଅଛି।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ମଯ୍ଯାସକ୍ତମନାଃ ପାର୍ଥ ଯୋଗଂ ଯୁଞ୍ଜନ୍ମଦାଶ୍ରଯଃ। ଅସଂଶଯଂ ସମଗ୍ରଂ ମାଂ ଯଥା ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ତଚ୍ଛୃଣୁ।।7.1।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପାର୍ଥ, ମୋତେ ଆସକ୍ତ ମନ ରଖି, ମୋ ଆଶ୍ରୟରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ମୋତେ କିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣିପାରିବ, ଏହା ଶୁଣ।
ଜ୍ଞାନଂ ତେଽହଂ ସଵିଜ୍ଞାନମିଦଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଶେଷତଃ। ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନେହ ଭୂଯୋଽନ୍ଯଜ୍ଜ୍ଞାତଵ୍ଯମଵଶିଷ୍ଯତେ।।7.2।।
ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିବି; ଏହା ଜାଣିଲେ, ଏହି ଜଗତରେ ଆଉ କିଛି ଜାଣିବା ଅବଶ୍ୟକ ରହିବ ନାହିଁ।
ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସହସ୍ରେଷୁ କଶ୍ିଚଦ୍ଯତତି ସିଦ୍ଧଯେ। ଯତତାମପି ସିଦ୍ଧାନାଂ କଶ୍ିଚନ୍ମାଂ ଵେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ।।7.3।।
ହଜାର ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ କିଛି ଜଣେ ସଫଳତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ଏହି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଏବଂ ସଫଳ ହୋଇଥିବା ମଧ୍ୟରେ କେବଳ କିଛି ଜଣେ ମୋତେ ସତ୍ୟରେ ଜାଣନ୍ତି।
ଭୂମିରାପୋଽନଲୋ ଵାଯୁଃ ଖଂ ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରେଵ ଚ। ଅହଙ୍କାର ଇତୀଯଂ ମେ ଭିନ୍ନା ପ୍ରକୃତିରଷ୍ଟଧା।।7.4।।
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଅହଂକାର—ଏହି ଆଠଟି ମୋର ଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି।
ଅପରେଯମିତସ୍ତ୍ଵନ୍ଯାଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଵିଦ୍ଧି ମେ ପରାମ୍। ଜୀଵଭୂତାଂ ମହାବାହୋ ଯଯେଦଂ ଧାର୍ଯତେ ଜଗତ୍।।7.5।।
ଏହି ପ୍ରକୃତି ଛଡି, ମହାବଳୀ, ମୋର ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରକୃତି ଅଛି, ଯାହା ଜୀବ ରୂପରେ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଧାରିତ।
ଏତଦ୍ଯୋନୀନି ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣୀତ୍ଯୁପଧାରଯ। ଅହଂ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ଜଗତଃ ପ୍ରଭଵଃ ପ୍ରଲଯସ୍ତଥା।।7.6।।
ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକୃତିରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହାକୁ ଜାଣ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ନାଶ।
ମତ୍ତଃ ପରତରଂ ନାନ୍ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦସ୍ତି ଧନଞ୍ଜଯ। ମଯି ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରୋତଂ ସୂତ୍ରେ ମଣିଗଣା ଇଵ।।7.7।।
ଧନଞ୍ଜୟ, ମୋଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଚିଛି, ମଣି ମାଳାର ସୂତ୍ର ଭଳି।
ରସୋଽହମପ୍ସୁ କୌନ୍ତେଯ ପ୍ରଭାସ୍ମି ଶଶିସୂର୍ଯଯୋଃ। ପ୍ରଣଵଃ ସର୍ଵଵେଦେଷୁ ଶବ୍ଦଃ ଖେ ପୌରୁଷଂ ନୃଷୁ।।7.8।।
କୌନ୍ତେୟ, ମୁଁ ଜଳରେ ସ୍ୱାଦ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଭା, ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଓଁକାର, ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ।
ପୁଣ୍ଯୋ ଗନ୍ଧଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଚ ତେଜଶ୍ଚାସ୍ମି ଵିଭାଵସୌ। ଜୀଵନଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ତପଶ୍ଚାସ୍ମି ତପସ୍ଵିଷୁ।।7.9।।
ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ, ଅଗ୍ନିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଜୀବନ ଏବଂ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ଭାବରେ ବ୍ୟପ୍ତ।
ବୀଜଂ ମାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵିଦ୍ଧି ପାର୍ଥ ସନାତନମ୍। ବୁଦ୍ଧିର୍ବୁଦ୍ଧିମତାମସ୍ମି ତେଜସ୍ତେଜସ୍ଵିନାମହମ୍।।7.10।।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶାଶ୍ୱତ ବୀଜ ମୁଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମୁଁ।
ବଲଂ ବଲଵତାଂ ଚାହଂ କାମରାଗଵିଵର୍ଜିତମ୍। ଧର୍ମାଵିରୁଦ୍ଧୋ ଭୂତେଷୁ କାମୋଽସ୍ମି ଭରତର୍ଷଭ।।7.11।।
ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଚାହିଦା ଓ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମକୁ ବିରୋଧ କରେନଥିବା ଇଚ୍ଛା ମୁଁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯେ ଚୈଵ ସାତ୍ତ୍ଵିକା ଭାଵା ରାଜସାସ୍ତାମସାଶ୍ଚ ଯେ। ମତ୍ତ ଏଵେତି ତାନ୍ଵିଦ୍ଧି ନତ୍ଵହଂ ତେଷୁ ତେ ମଯି।।7.12।।
ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ ଯେଉଁ ଭାବଗୁଡିକ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମୋଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବିବା; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେଗୁଡିକରେ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡିକ ମୋରେ ବ୍ୟପ୍ତ।
ତ୍ରିଭିର୍ଗୁଣମଯୈର୍ଭାଵୈରେଭିଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍। ମୋହିତଂ ନାଭିଜାନାତି ମାମେଭ୍ଯଃ ପରମଵ୍ଯଯମ୍।।7.13।।
ଏହି ତିନି ଗୁଣର ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହିତ; ଏହା ମୋତେ ଚିନିପାରେନାହିଁ, ଯେଉଁ ମୁଁ ସେଗୁଡିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅବିନାଶୀ।
ଦୈଵୀ ହ୍ଯେଷା ଗୁଣମଯୀ ମମ ମାଯା ଦୁରତ୍ଯଯା। ମାମେଵ ଯେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ମାଯାମେତାଂ ତରନ୍ତି ତେ।।7.14।।
ମୋର ଦିବ୍ୟ ମାୟା, ଗୁଣମୟ ଏହି ମାୟା, ଅତି ଦୁର୍ଗମ; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ କେବଳ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି।
ନ ମାଂ ଦୁଷ୍କୃତିନୋ ମୂଢାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ନରାଧମାଃ। ମାଯଯାପହୃତଜ୍ଞାନା ଆସୁରଂ ଭାଵମାଶ୍ରିତାଃ।।7.15।।
ଯେମାନେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରନ୍ତି, ମୂଢ଼, ନରାଧମ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ହରାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଅସୁର ଭାବକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇନାହିଁ।
ଚତୁର୍ଵିଧା ଭଜନ୍ତେ ମାଂ ଜନାଃ ସୁକୃତିନୋଽର୍ଜୁନ। ଆର୍ତୋ ଜିଜ୍ଞାସୁରର୍ଥାର୍ଥୀ ଜ୍ଞାନୀ ଚ ଭରତର୍ଷଭ।।7.16।।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଚାରି ପ୍ରକାରର ଉତ୍ତମ ଲୋକେ ମୋତେ ପୂଜା କରନ୍ତି: ଦୁଃଖିତ, ଜ୍ଞାନ ଚାହୁଁଥିବା, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତେଷାଂ ଜ୍ଞାନୀ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତ ଏକଭକ୍ିତର୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ପ୍ରିଯୋ ହି ଜ୍ଞାନିନୋଽତ୍ଯର୍ଥମହଂ ସ ଚ ମମ ପ୍ରିଯଃ।।7.17।।
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ, ସଦା ଏକାଗ୍ର ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଲିନ, ସେ ବିଶିଷ୍ଟ; ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।
ଉଦାରାଃ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଜ୍ଞାନୀ ତ୍ଵାତ୍ମୈଵ ମେ ମତମ୍। ଆସ୍ଥିତଃ ସ ହି ଯୁକ୍ତାତ୍ମା ମାମେଵାନୁତ୍ତମାଂ ଗତିମ୍।।7.18।।
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଦାର, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ମୋର ଅତ୍ମା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ସେ ନିର୍ୟତ ମନ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ମୋରେ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଗତିକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଛି।
ବହୂନାଂ ଜନ୍ମନାମନ୍ତେ ଜ୍ଞାନଵାନ୍ମାଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ। ଵାସୁଦେଵଃ ସର୍ଵମିତି ସ ମହାତ୍ମା ସୁଦୁର୍ଲଭଃ।।7.19।।
ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ଜ୍ଞାନୀ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, 'ବାସୁଦେବ ସମସ୍ତ' ବୋଲି ବୁଝିଥାଏ; ଏପରି ମହାତ୍ମା ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
କାମୈସ୍ତୈସ୍ତୈର୍ହୃତଜ୍ଞାନାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେଽନ୍ଯଦେଵତାଃ। ତଂ ତଂ ନିଯମମାସ୍ଥାଯ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ନିଯତାଃ ସ୍ଵଯା।।7.20।।
ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ହରାଇଥିବା ଲୋକେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ନିଜ ଜନ୍ମଗତ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ନିୟମ ଅନୁସରି।