ଯୁଞ୍ଜନ୍ନେଵଂ ସଦାଽଽତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ। ସୁଖେନ ବ୍ରହ୍ମସଂସ୍ପର୍ଶମତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖମଶ୍ନୁତେ।।6.28।।
ଏଭଳି ନିଜକୁ ସଦା ଯୋଗରେ ଲଗାଇ ରଖି, ଯୋଗୀ ଯିଏ ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସହଜରେ ବ୍ରହ୍ମ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି। ଈକ୍ଷତେ ଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶନଃ।।6.29।।
ଯୋଗରେ ଏକତା ପାଇଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିବା, ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ।
ଯୋ ମାଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଂ ଚ ମଯି ପଶ୍ଯତି। ତସ୍ଯାହଂ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯାମି ସ ଚ ମେ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି।।6.30।।
ଯିଏ ମୋତେ ସ everywhere ଦେଖେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ମୋରେ ଦେଖେ, ସେ ପାଇଁ ମୁଁ ହରାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ମୋ ପାଖରେ ହରାଯାଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥିତଂ ଯୋ ମାଂ ଭଜତ୍ଯେକତ୍ଵମାସ୍ଥିତଃ। ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋଽପି ସ ଯୋଗୀ ମଯି ଵର୍ତତେ।।6.31।।
ଯିଏ ଏକତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ମୋତେ ଭଜେ, ସେ ଯୋଗୀ ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ସେ ମୋରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଆତ୍ମୌପମ୍ଯେନ ସର୍ଵତ୍ର ସମଂ ପଶ୍ଯତି ଯୋଽର୍ଜୁନ। ସୁଖଂ ଵା ଯଦି ଵା ଦୁଃଖଂ ସଃ ଯୋଗୀ ପରମୋ ମତଃ।।6.32।।
ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମା ସହିତ ତୁଳନା କରି ଏକାକାର ଭାବରେ ସମସ୍ତଠି ସମ ଦେଖେ—ସେ ଆନନ୍ଦ ହେଉ କି ଦୁଃଖ—ଏପରି ଯୋଗୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଯୋଽଯଂ ଯୋଗସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାମ୍ଯେନ ମଧୁସୂଦନ। ଏତସ୍ଯାହଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଥିତିଂ ସ୍ଥିରାମ୍।।6.33।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ମଧୁସୂଦନ, ଯେଉଁ ଯୋଗ ଆପଣ ସମତା ଭାବେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହାର ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, କାରଣ ମନ ଚଞ୍ଚଳ।
ଚଞ୍ଚଲଂ ହି ମନଃ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରମାଥି ବଲଵଦ୍ଦୃଢମ୍। ତସ୍ଯାହଂ ନିଗ୍ରହଂ ମନ୍ଯେ ଵାଯୋରିଵ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍।।6.34।।
କୃଷ୍ଣ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼; ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ବାତାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରି ଅତି କଷ୍ଟକର।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଅସଂଶଯଂ ମହାବାହୋ ମନୋ ଦୁର୍ନିଗ୍ରହଂ ଚଲଂ। ଅଭ୍ଯାସେନ ତୁ କୌନ୍ତେଯ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ଚ ଗୃହ୍ଯତେ।।6.35।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମହାବାହୁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟକର ଓ ଚଞ୍ଚଳ; କିନ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, କୌନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ।
ଅସଂଯତାତ୍ମନା ଯୋଗୋ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ ଇତି ମେ ମତିଃ। ଵଶ୍ଯାତ୍ମନା ତୁ ଯତତା ଶକ୍ଯୋଽଵାପ୍ତୁମୁପାଯତଃ।।6.36।।
ମୋର ମତ, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହିଁ, ସେ ପାଇଁ ଯୋଗ ଅତି କଷ୍ଟକର; ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅଧୀନ କରିଛି ଓ ଉଚିତ ଉପାୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ପାଇଁ ଏହା ସାଧ୍ୟ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଅଯତିଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯୋପେତୋ ଯୋଗାଚ୍ଚଲିତମାନସଃ। ଅପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗସଂସିଦ୍ଧିଂ କାଂ ଗତିଂ କୃଷ୍ଣ ଗଚ୍ଛତି।।6.37।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ଯୋଗରୁ ମନ ଭ୍ରମିଯାଏ ଓ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ପାଇନାହିଁ, ସେ ଲୋକର ଅନ୍ତ କଣ?
କଚ୍ଚିନ୍ନୋଭଯଵିଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ଛିନ୍ନାଭ୍ରମିଵ ନଶ୍ଯତି। ଅପ୍ରତିଷ୍ଠୋ ମହାବାହୋ ଵିମୂଢୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଥି।।6.38।।
ଏହି ଦୁଇଟି ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମହାବଳୀ, ଭାଗି ଯାଇଥିବା ମେଘ ଭଳି, ନିଜ ଆଧାର ହରାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ପଥରେ ଅନ୍ଧାରେ ପଡି, କି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ?
ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ କୃଷ୍ଣ ଛେତ୍ତୁମର୍ହସ୍ଯଶେଷତଃ। ତ୍ଵଦନ୍ଯଃ ସଂଶଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଛେତ୍ତା ନ ହ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ।।6.39।।
କୃଷ୍ଣ, ଏହା ମୋର ସନ୍ଦେହ; ତୁମେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ତୁମେ ଛଡି ଅନ୍ୟ କେହି ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ପାର୍ଥ ନୈଵେହ ନାମୁତ୍ର ଵିନାଶସ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ। ନହି କଲ୍ଯାଣକୃତ୍କଶ୍ିଚଦ୍ଦୁର୍ଗତିଂ ତାତ ଗଚ୍ଛତି।।6.40।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପାର୍ଥ, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କର ନଷ୍ଟ ହେବା ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଯେଉଁଠି ଭଲ କାମ କରେ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପଡେ ନାହିଁ, ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁଣ୍ଯକୃତାଂ ଲୋକାନୁଷିତ୍ଵା ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ। ଶୁଚୀନାଂ ଶ୍ରୀମତାଂ ଗେହେ ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟୋଽଭିଜାଯତେ।।6.41।।
ଯେଉଁଠି ନ୍ୟାୟ କାମ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପାଇଁ, ଦୀର୍ଘ କାଳ ରହି, ଯୋଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଚି ଏବଂ ଧନୀ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଅଥଵା ଯୋଗିନାମେଵ କୁଲେ ଭଵତି ଧୀମତାମ୍। ଏତଦ୍ଧି ଦୁର୍ଲଭତରଂ ଲୋକେ ଜନ୍ମ ଯଦୀଦୃଶମ୍।।6.42।।
କିମ୍ବା, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏପରି ଜନ୍ମ ଏହି ଜଗତରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ତତ୍ର ତଂ ବୁଦ୍ଧିସଂଯୋଗଂ ଲଭତେ ପୌର୍ଵଦେହିକମ୍। ଯତତେ ଚ ତତୋ ଭୂଯଃ ସଂସିଦ୍ଧୌ କୁରୁନନ୍ଦନ।।6.43।।
ସେଠି, ପୂର୍ବ ଶରୀରରୁ ଆସିଥିବା ବୁଦ୍ଧିର ସଂଯୋଗ ପାଏ, ଏବଂ କୁରୁବଂଶୀ, ପୁନି ସଫଳତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ପୂର୍ଵାଭ୍ଯାସେନ ତେନୈଵ ହ୍ରିଯତେ ହ୍ଯଵଶୋଽପି ସଃ। ଜିଜ୍ଞାସୁରପି ଯୋଗସ୍ଯ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାତିଵର୍ତତେ।।6.44।।
ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯୋଗ ଜିଜ୍ଞାସୁ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ଯତମାନସ୍ତୁ ଯୋଗୀ ସଂଶୁଦ୍ଧକିଲ୍ବିଷଃ। ଅନେକଜନ୍ମସଂସିଦ୍ଧସ୍ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍।।6.45।।
ଏହି ଭଳି, ଯୋଗୀ ଉଦ୍ୟମ କରି, ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଫଳତା ଲାଭ କରି, ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ତପସ୍ଵିଭ୍ଯୋଽଧିକୋ ଯୋଗୀ ଜ୍ଞାନିଭ୍ଯୋଽପି ମତୋଽଧିକଃ। କର୍ମିଭ୍ଯଶ୍ଚାଧିକୋ ଯୋଗୀ ତସ୍ମାଦ୍ଯୋଗୀ ଭଵାର୍ଜୁନ।।6.46।।
ଯୋଗୀ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, କାର୍ମୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ତେଣୁ, ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ଯୋଗୀ ହେବା।
ଯୋଗିନାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ମଦ୍ଗତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା। ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନ୍ଭଜତେ ଯୋ ମାଂ ସ ମେ ଯୁକ୍ତତମୋ ମତଃ।।6.47।।
ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଭିତରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପାସନା କରେ, ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଏକତାରେ ଅଛି।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ମଯ୍ଯାସକ୍ତମନାଃ ପାର୍ଥ ଯୋଗଂ ଯୁଞ୍ଜନ୍ମଦାଶ୍ରଯଃ। ଅସଂଶଯଂ ସମଗ୍ରଂ ମାଂ ଯଥା ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ତଚ୍ଛୃଣୁ।।7.1।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପାର୍ଥ, ମୋତେ ଆସକ୍ତ ମନ ରଖି, ମୋ ଆଶ୍ରୟରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ମୋତେ କିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣିପାରିବ, ଏହା ଶୁଣ।
ଜ୍ଞାନଂ ତେଽହଂ ସଵିଜ୍ଞାନମିଦଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଶେଷତଃ। ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନେହ ଭୂଯୋଽନ୍ଯଜ୍ଜ୍ଞାତଵ୍ଯମଵଶିଷ୍ଯତେ।।7.2।।
ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିବି; ଏହା ଜାଣିଲେ, ଏହି ଜଗତରେ ଆଉ କିଛି ଜାଣିବା ଅବଶ୍ୟକ ରହିବ ନାହିଁ।
ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସହସ୍ରେଷୁ କଶ୍ିଚଦ୍ଯତତି ସିଦ୍ଧଯେ। ଯତତାମପି ସିଦ୍ଧାନାଂ କଶ୍ିଚନ୍ମାଂ ଵେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ।।7.3।।
ହଜାର ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ କିଛି ଜଣେ ସଫଳତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ଏହି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଏବଂ ସଫଳ ହୋଇଥିବା ମଧ୍ୟରେ କେବଳ କିଛି ଜଣେ ମୋତେ ସତ୍ୟରେ ଜାଣନ୍ତି।
ଭୂମିରାପୋଽନଲୋ ଵାଯୁଃ ଖଂ ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରେଵ ଚ। ଅହଙ୍କାର ଇତୀଯଂ ମେ ଭିନ୍ନା ପ୍ରକୃତିରଷ୍ଟଧା।।7.4।।
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଅହଂକାର—ଏହି ଆଠଟି ମୋର ଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି।
ଅପରେଯମିତସ୍ତ୍ଵନ୍ଯାଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଵିଦ୍ଧି ମେ ପରାମ୍। ଜୀଵଭୂତାଂ ମହାବାହୋ ଯଯେଦଂ ଧାର୍ଯତେ ଜଗତ୍।।7.5।।
ଏହି ପ୍ରକୃତି ଛଡି, ମହାବଳୀ, ମୋର ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରକୃତି ଅଛି, ଯାହା ଜୀବ ରୂପରେ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଧାରିତ।
ଏତଦ୍ଯୋନୀନି ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣୀତ୍ଯୁପଧାରଯ। ଅହଂ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ଜଗତଃ ପ୍ରଭଵଃ ପ୍ରଲଯସ୍ତଥା।।7.6।।
ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକୃତିରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହାକୁ ଜାଣ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ନାଶ।
ମତ୍ତଃ ପରତରଂ ନାନ୍ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦସ୍ତି ଧନଞ୍ଜଯ। ମଯି ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରୋତଂ ସୂତ୍ରେ ମଣିଗଣା ଇଵ।।7.7।।
ଧନଞ୍ଜୟ, ମୋଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଚିଛି, ମଣି ମାଳାର ସୂତ୍ର ଭଳି।
ରସୋଽହମପ୍ସୁ କୌନ୍ତେଯ ପ୍ରଭାସ୍ମି ଶଶିସୂର୍ଯଯୋଃ। ପ୍ରଣଵଃ ସର୍ଵଵେଦେଷୁ ଶବ୍ଦଃ ଖେ ପୌରୁଷଂ ନୃଷୁ।।7.8।।
କୌନ୍ତେୟ, ମୁଁ ଜଳରେ ସ୍ୱାଦ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଭା, ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଓଁକାର, ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ।
ପୁଣ୍ଯୋ ଗନ୍ଧଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଚ ତେଜଶ୍ଚାସ୍ମି ଵିଭାଵସୌ। ଜୀଵନଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ତପଶ୍ଚାସ୍ମି ତପସ୍ଵିଷୁ।।7.9।।
ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ, ଅଗ୍ନିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଜୀବନ ଏବଂ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ଭାବରେ ବ୍ୟପ୍ତ।
ବୀଜଂ ମାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵିଦ୍ଧି ପାର୍ଥ ସନାତନମ୍। ବୁଦ୍ଧିର୍ବୁଦ୍ଧିମତାମସ୍ମି ତେଜସ୍ତେଜସ୍ଵିନାମହମ୍।।7.10।।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶାଶ୍ୱତ ବୀଜ ମୁଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମୁଁ।