ଯଦା ଵିନିଯତଂ ଚିତ୍ତମାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠତେ। ନିଃସ୍ପୃହଃ ସର୍ଵକାମେଭ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ତଦା।।6.18।।
ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡି ଦେଇ, ସେତେବେଳେ ସେ ଯୋଗରେ ଅଟୁ ହେବା କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନେଙ୍ଗତେ ସୋପମା ସ୍ମୃତା। ଯୋଗିନୋ ଯତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯୁଞ୍ଜତୋ ଯୋଗମାତ୍ମନଃ।।6.19।।
ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାତାସ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ହଲେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହି ଉପମା ଦିଆଯାଏ।
ଯତ୍ରୋପରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଯୋଗସେଵଯା। ଯତ୍ର ଚୈଵାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯନ୍ନାତ୍ମନି ତୁଷ୍ଯତି।।6.20।।
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦେଖି ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ,
ସୁଖମାତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଯତ୍ତଦ୍ବୁଦ୍ଧିଗ୍ରାହ୍ଯମତୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ଵେତ୍ତି ଯତ୍ର ନ ଚୈଵାଯଂ ସ୍ଥିତଶ୍ଚଲତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ।।6.21।।
ସେଠି, ଜଣେ ଅତିରିକ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିରେ ଧରାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ସେ ସତ୍ୟରୁ କେବେ ଭ୍ରମିବେ ନାହିଁ।
ଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚାପରଂ ଲାଭଂ ମନ୍ଯତେ ନାଧିକଂ ତତଃ। ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଥିତୋ ନ ଦୁଃଖେନ ଗୁରୁଣାପି ଵିଚାଲ୍ଯତେ।।6.22।।
ଏହି ଆନନ୍ଦ ପାଇଲାପରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭକୁ ଏହାଠାରୁ ଉପରି ଭାବେ ମନେ କରେନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ ଦୁଃଖସଂଯୋଗଵିଯୋଗଂ ଯୋଗସଂଜ୍ଞିତମ୍। ସ ନିଶ୍ଚଯେନ ଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯୋଗୋଽନିର୍ଵିଣ୍ଣଚେତସା।।6.23।।
ଏହିଠି ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗର ବିଚ୍ଛେଦକୁ ଯୋଗ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହି ଯୋଗକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅବିଚଳ ମନରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର।
ସଙ୍କଲ୍ପପ୍ରଭଵାନ୍କାମାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାନଶେଷତଃ। ମନସୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ଵିନିଯମ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ।।6.24।।
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା, ଯାହା ମନର ଆଶାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଗୁଡିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃ ଶନୈରୁପରମେଦ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଧୃତିଗୃହୀତଯା। ଆତ୍ମସଂସ୍ଥଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ନ କିଞ୍ଚିଦପି ଚିନ୍ତଯେତ୍।।6.25।।
ଏହିପରି ଦୀରେ-ଦୀରେ, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଆତ୍ମାରେ ମନକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯତୋ ଯତୋ ନିଶ୍ଚରତି ମନଶ୍ଚଞ୍ଚଲମସ୍ଥିରମ୍। ତତସ୍ତତୋ ନିଯମ୍ଯୈତଦାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵଶଂ ନଯେତ୍।।6.26।।
ଯେଉଁଠି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ଯାଏ, ସେଉଁଠୁ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆତ୍ମାରେ ଏହାକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତମନସଂ ହ୍ଯେନଂ ଯୋଗିନଂ ସୁଖମୁତ୍ତମମ୍। ଉପୈତି ଶାନ୍ତରଜସଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତମକଲ୍ମଷମ୍।।6.27।।
ଯୋଗୀ ଯାହାର ମନ ଶାନ୍ତ, ରାଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ଯିଏ ନିର୍ମଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲିନ, ସେ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାଏ।
ଯୁଞ୍ଜନ୍ନେଵଂ ସଦାଽଽତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ। ସୁଖେନ ବ୍ରହ୍ମସଂସ୍ପର୍ଶମତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖମଶ୍ନୁତେ।।6.28।।
ଏଭଳି ନିଜକୁ ସଦା ଯୋଗରେ ଲଗାଇ ରଖି, ଯୋଗୀ ଯିଏ ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସହଜରେ ବ୍ରହ୍ମ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି। ଈକ୍ଷତେ ଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶନଃ।।6.29।।
ଯୋଗରେ ଏକତା ପାଇଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିବା, ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ।
ଯୋ ମାଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଂ ଚ ମଯି ପଶ୍ଯତି। ତସ୍ଯାହଂ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯାମି ସ ଚ ମେ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି।।6.30।।
ଯିଏ ମୋତେ ସ everywhere ଦେଖେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ମୋରେ ଦେଖେ, ସେ ପାଇଁ ମୁଁ ହରାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ମୋ ପାଖରେ ହରାଯାଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥିତଂ ଯୋ ମାଂ ଭଜତ୍ଯେକତ୍ଵମାସ୍ଥିତଃ। ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋଽପି ସ ଯୋଗୀ ମଯି ଵର୍ତତେ।।6.31।।
ଯିଏ ଏକତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ମୋତେ ଭଜେ, ସେ ଯୋଗୀ ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ସେ ମୋରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଆତ୍ମୌପମ୍ଯେନ ସର୍ଵତ୍ର ସମଂ ପଶ୍ଯତି ଯୋଽର୍ଜୁନ। ସୁଖଂ ଵା ଯଦି ଵା ଦୁଃଖଂ ସଃ ଯୋଗୀ ପରମୋ ମତଃ।।6.32।।
ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମା ସହିତ ତୁଳନା କରି ଏକାକାର ଭାବରେ ସମସ୍ତଠି ସମ ଦେଖେ—ସେ ଆନନ୍ଦ ହେଉ କି ଦୁଃଖ—ଏପରି ଯୋଗୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଯୋଽଯଂ ଯୋଗସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାମ୍ଯେନ ମଧୁସୂଦନ। ଏତସ୍ଯାହଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଥିତିଂ ସ୍ଥିରାମ୍।।6.33।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ମଧୁସୂଦନ, ଯେଉଁ ଯୋଗ ଆପଣ ସମତା ଭାବେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହାର ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, କାରଣ ମନ ଚଞ୍ଚଳ।
ଚଞ୍ଚଲଂ ହି ମନଃ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରମାଥି ବଲଵଦ୍ଦୃଢମ୍। ତସ୍ଯାହଂ ନିଗ୍ରହଂ ମନ୍ଯେ ଵାଯୋରିଵ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍।।6.34।।
କୃଷ୍ଣ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼; ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ବାତାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରି ଅତି କଷ୍ଟକର।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଅସଂଶଯଂ ମହାବାହୋ ମନୋ ଦୁର୍ନିଗ୍ରହଂ ଚଲଂ। ଅଭ୍ଯାସେନ ତୁ କୌନ୍ତେଯ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ଚ ଗୃହ୍ଯତେ।।6.35।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମହାବାହୁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟକର ଓ ଚଞ୍ଚଳ; କିନ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, କୌନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ।
ଅସଂଯତାତ୍ମନା ଯୋଗୋ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ ଇତି ମେ ମତିଃ। ଵଶ୍ଯାତ୍ମନା ତୁ ଯତତା ଶକ୍ଯୋଽଵାପ୍ତୁମୁପାଯତଃ।।6.36।।
ମୋର ମତ, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହିଁ, ସେ ପାଇଁ ଯୋଗ ଅତି କଷ୍ଟକର; ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅଧୀନ କରିଛି ଓ ଉଚିତ ଉପାୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ପାଇଁ ଏହା ସାଧ୍ୟ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଅଯତିଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯୋପେତୋ ଯୋଗାଚ୍ଚଲିତମାନସଃ। ଅପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗସଂସିଦ୍ଧିଂ କାଂ ଗତିଂ କୃଷ୍ଣ ଗଚ୍ଛତି।।6.37।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ଯୋଗରୁ ମନ ଭ୍ରମିଯାଏ ଓ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ପାଇନାହିଁ, ସେ ଲୋକର ଅନ୍ତ କଣ?
କଚ୍ଚିନ୍ନୋଭଯଵିଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ଛିନ୍ନାଭ୍ରମିଵ ନଶ୍ଯତି। ଅପ୍ରତିଷ୍ଠୋ ମହାବାହୋ ଵିମୂଢୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଥି।।6.38।।
ଏହି ଦୁଇଟି ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମହାବଳୀ, ଭାଗି ଯାଇଥିବା ମେଘ ଭଳି, ନିଜ ଆଧାର ହରାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ପଥରେ ଅନ୍ଧାରେ ପଡି, କି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ?
ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ କୃଷ୍ଣ ଛେତ୍ତୁମର୍ହସ୍ଯଶେଷତଃ। ତ୍ଵଦନ୍ଯଃ ସଂଶଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଛେତ୍ତା ନ ହ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ।।6.39।।
କୃଷ୍ଣ, ଏହା ମୋର ସନ୍ଦେହ; ତୁମେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ତୁମେ ଛଡି ଅନ୍ୟ କେହି ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ପାର୍ଥ ନୈଵେହ ନାମୁତ୍ର ଵିନାଶସ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ। ନହି କଲ୍ଯାଣକୃତ୍କଶ୍ିଚଦ୍ଦୁର୍ଗତିଂ ତାତ ଗଚ୍ଛତି।।6.40।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପାର୍ଥ, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କର ନଷ୍ଟ ହେବା ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଯେଉଁଠି ଭଲ କାମ କରେ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପଡେ ନାହିଁ, ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁଣ୍ଯକୃତାଂ ଲୋକାନୁଷିତ୍ଵା ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ। ଶୁଚୀନାଂ ଶ୍ରୀମତାଂ ଗେହେ ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟୋଽଭିଜାଯତେ।।6.41।।
ଯେଉଁଠି ନ୍ୟାୟ କାମ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପାଇଁ, ଦୀର୍ଘ କାଳ ରହି, ଯୋଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଚି ଏବଂ ଧନୀ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଅଥଵା ଯୋଗିନାମେଵ କୁଲେ ଭଵତି ଧୀମତାମ୍। ଏତଦ୍ଧି ଦୁର୍ଲଭତରଂ ଲୋକେ ଜନ୍ମ ଯଦୀଦୃଶମ୍।।6.42।।
କିମ୍ବା, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏପରି ଜନ୍ମ ଏହି ଜଗତରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ତତ୍ର ତଂ ବୁଦ୍ଧିସଂଯୋଗଂ ଲଭତେ ପୌର୍ଵଦେହିକମ୍। ଯତତେ ଚ ତତୋ ଭୂଯଃ ସଂସିଦ୍ଧୌ କୁରୁନନ୍ଦନ।।6.43।।
ସେଠି, ପୂର୍ବ ଶରୀରରୁ ଆସିଥିବା ବୁଦ୍ଧିର ସଂଯୋଗ ପାଏ, ଏବଂ କୁରୁବଂଶୀ, ପୁନି ସଫଳତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ପୂର୍ଵାଭ୍ଯାସେନ ତେନୈଵ ହ୍ରିଯତେ ହ୍ଯଵଶୋଽପି ସଃ। ଜିଜ୍ଞାସୁରପି ଯୋଗସ୍ଯ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାତିଵର୍ତତେ।।6.44।।
ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯୋଗ ଜିଜ୍ଞାସୁ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ଯତମାନସ୍ତୁ ଯୋଗୀ ସଂଶୁଦ୍ଧକିଲ୍ବିଷଃ। ଅନେକଜନ୍ମସଂସିଦ୍ଧସ୍ତତୋ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍।।6.45।।
ଏହି ଭଳି, ଯୋଗୀ ଉଦ୍ୟମ କରି, ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଫଳତା ଲାଭ କରି, ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ତପସ୍ଵିଭ୍ଯୋଽଧିକୋ ଯୋଗୀ ଜ୍ଞାନିଭ୍ଯୋଽପି ମତୋଽଧିକଃ। କର୍ମିଭ୍ଯଶ୍ଚାଧିକୋ ଯୋଗୀ ତସ୍ମାଦ୍ଯୋଗୀ ଭଵାର୍ଜୁନ।।6.46।।
ଯୋଗୀ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, କାର୍ମୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ତେଣୁ, ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ଯୋଗୀ ହେବା।
ଯୋଗିନାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ମଦ୍ଗତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା। ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନ୍ଭଜତେ ଯୋ ମାଂ ସ ମେ ଯୁକ୍ତତମୋ ମତଃ।।6.47।।
ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଭିତରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପାସନା କରେ, ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଏକତାରେ ଅଛି।