ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନତୃପ୍ତାତ୍ମା କୂଟସ୍ଥୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ।।6.8।।
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦୃଢ଼ ଅଟୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ କୁହାଯାଏ। ସେ ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି।
ସୁହୃନ୍ମିତ୍ରାର୍ଯୁଦାସୀନମଧ୍ଯସ୍ଥଦ୍ଵେଷ୍ଯବନ୍ଧୁଷୁ। ସାଧୁଷ୍ଵପି ଚ ପାପେଷୁ ସମବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ।।6.9।।
ଯେଉଁଠି ମିତ୍ର, ସହଚର, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଦ୍ୱେଷୀ, ବନ୍ଧୁ, ସାଧୁ ଓ ପାପୀ ପ୍ରତି ସମାନ ବୁଦ୍ଧି ଅଟୁଛି, ସେଉଁଠି ବିଶିଷ୍ଟ ଅଟୁ।
ଯୋଗୀ ଯୁଞ୍ଜୀତ ସତତମାତ୍ମାନଂ ରହସି ସ୍ଥିତଃ। ଏକାକୀ ଯତଚିତ୍ତାତ୍ମା ନିରାଶୀରପରିଗ୍ରହଃ।।6.10।।
ଯୋଗୀ ସଦା ନିଜକୁ ଯୋଗରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, ଏକା ଏବଂ ନିଜେ ନିଜେ ଅଟୁ ଥିବା, ମନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂପତ୍ତି ଛାଡି ଦେଇ।
ଶୁଚୌ ଦେଶେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସ୍ଥିରମାସନମାତ୍ମନଃ। ନାତ୍ଯୁଚ୍ଛ୍ରିତଂ ନାତିନୀଚଂ ଚୈଲାଜିନକୁଶୋତ୍ତରମ୍।।6.11।।
ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନ ବିଛାଇବା ଉଚିତ, ଅତି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତି ନିମ୍ନ ନୁହେଁ, ଚାଲ, ମୃଗଚର୍ମ ଓ କୁଶ ଘାସ ଉପରେ।
ତତ୍ରୈକାଗ୍ରଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ଯତଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯଃ। ଉପଵିଶ୍ଯାସନେ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୋଗମାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧଯେ।।6.12।।
ସେଉଁଠି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଚିତ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସନରେ ବସି ନିଜ ଆତ୍ମାର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସମଂ କାଯଶିରୋଗ୍ରୀଵଂ ଧାରଯନ୍ନଚଲଂ ସ୍ଥିରଃ। ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାସିକାଗ୍ରଂ ସ୍ଵଂ ଦିଶଶ୍ଚାନଵଲୋକଯନ୍।।6.13।।
ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ସିଧା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ରଖି, ନିଜ ନାକର ଟିପ୍ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଦେଖିବା ନୁହେଁ।
ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ଵିଗତଭୀର୍ବ୍ରହ୍ମଚାରିଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତଃ। ମନଃ ସଂଯମ୍ଯ ମଚ୍ଚିତ୍ତୋ ଯୁକ୍ତ ଆସୀତ ମତ୍ପରଃ।।6.14।।
ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା, ଭୟ ହୀନ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁ, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୋ ପ୍ରତି ଚିତ୍ତ ଲଗାଇ, ମୋ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠା ରଖି ବସିବା ଉଚିତ।
ଯୁଞ୍ଜନ୍ନେଵଂ ସଦାଽଽତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ନିଯତମାନସଃ। ଶାନ୍ତିଂ ନିର୍ଵାଣପରମାଂ ମତ୍ସଂସ୍ଥାମଧିଗଚ୍ଛତି।।6.15।।
ଏଭଳି ନିଜକୁ ସଦା ଯୋଗରେ ଲଗାଇ, ଯୋଗୀ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି, ପରମ ମୋକ୍ଷ ଓ ମୋରେ ଅଟୁ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ନାତ୍ଯଶ୍ନତସ୍ତୁ ଯୋଗୋଽସ୍ତି ନ ଚୈକାନ୍ତମନଶ୍ନତଃ। ନ ଚାତିସ୍ଵପ୍ନଶୀଲସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତୋ ନୈଵ ଚାର୍ଜୁନ।।6.16।।
ଅତି ଖାଇବା ଲୋକ ପାଇଁ ଯୋଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖାଇବା ଛାଡି ଦେଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଅତି ଘୁମାଇବା କିମ୍ବା ସଦା ଜାଗି ରହିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ନାହିଁ, ଓ ଅର୍ଜୁନ।
ଯୁକ୍ତାହାରଵିହାରସ୍ଯ ଯୁକ୍ତଚେଷ୍ଟସ୍ଯ କର୍ମସୁ। ଯୁକ୍ତସ୍ଵପ୍ନାଵବୋଧସ୍ଯ ଯୋଗୋ ଭଵତି ଦୁଃଖହା।।6.17।।
ଯେଉଁଠି ଖାଇବା ଓ ବିହାରରେ ସମତା, କର୍ମରେ ସମତା, ଘୁମ ଓ ଜାଗିବାରେ ସମତା ଅଟୁଛି, ସେଉଁଠି ଯୋଗ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ।
ଯଦା ଵିନିଯତଂ ଚିତ୍ତମାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠତେ। ନିଃସ୍ପୃହଃ ସର୍ଵକାମେଭ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ତଦା।।6.18।।
ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡି ଦେଇ, ସେତେବେଳେ ସେ ଯୋଗରେ ଅଟୁ ହେବା କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନେଙ୍ଗତେ ସୋପମା ସ୍ମୃତା। ଯୋଗିନୋ ଯତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯୁଞ୍ଜତୋ ଯୋଗମାତ୍ମନଃ।।6.19।।
ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାତାସ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ହଲେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହି ଉପମା ଦିଆଯାଏ।
ଯତ୍ରୋପରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଯୋଗସେଵଯା। ଯତ୍ର ଚୈଵାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯନ୍ନାତ୍ମନି ତୁଷ୍ଯତି।।6.20।।
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦେଖି ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ,
ସୁଖମାତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଯତ୍ତଦ୍ବୁଦ୍ଧିଗ୍ରାହ୍ଯମତୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ଵେତ୍ତି ଯତ୍ର ନ ଚୈଵାଯଂ ସ୍ଥିତଶ୍ଚଲତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ।।6.21।।
ସେଠି, ଜଣେ ଅତିରିକ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିରେ ଧରାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ସେ ସତ୍ୟରୁ କେବେ ଭ୍ରମିବେ ନାହିଁ।
ଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚାପରଂ ଲାଭଂ ମନ୍ଯତେ ନାଧିକଂ ତତଃ। ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଥିତୋ ନ ଦୁଃଖେନ ଗୁରୁଣାପି ଵିଚାଲ୍ଯତେ।।6.22।।
ଏହି ଆନନ୍ଦ ପାଇଲାପରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭକୁ ଏହାଠାରୁ ଉପରି ଭାବେ ମନେ କରେନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ ଦୁଃଖସଂଯୋଗଵିଯୋଗଂ ଯୋଗସଂଜ୍ଞିତମ୍। ସ ନିଶ୍ଚଯେନ ଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯୋଗୋଽନିର୍ଵିଣ୍ଣଚେତସା।।6.23।।
ଏହିଠି ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗର ବିଚ୍ଛେଦକୁ ଯୋଗ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହି ଯୋଗକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅବିଚଳ ମନରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର।
ସଙ୍କଲ୍ପପ୍ରଭଵାନ୍କାମାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାନଶେଷତଃ। ମନସୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ଵିନିଯମ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ।।6.24।।
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା, ଯାହା ମନର ଆଶାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଗୁଡିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃ ଶନୈରୁପରମେଦ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଧୃତିଗୃହୀତଯା। ଆତ୍ମସଂସ୍ଥଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ନ କିଞ୍ଚିଦପି ଚିନ୍ତଯେତ୍।।6.25।।
ଏହିପରି ଦୀରେ-ଦୀରେ, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଆତ୍ମାରେ ମନକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯତୋ ଯତୋ ନିଶ୍ଚରତି ମନଶ୍ଚଞ୍ଚଲମସ୍ଥିରମ୍। ତତସ୍ତତୋ ନିଯମ୍ଯୈତଦାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵଶଂ ନଯେତ୍।।6.26।।
ଯେଉଁଠି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ଯାଏ, ସେଉଁଠୁ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆତ୍ମାରେ ଏହାକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତମନସଂ ହ୍ଯେନଂ ଯୋଗିନଂ ସୁଖମୁତ୍ତମମ୍। ଉପୈତି ଶାନ୍ତରଜସଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତମକଲ୍ମଷମ୍।।6.27।।
ଯୋଗୀ ଯାହାର ମନ ଶାନ୍ତ, ରାଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ଯିଏ ନିର୍ମଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲିନ, ସେ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାଏ।
ଯୁଞ୍ଜନ୍ନେଵଂ ସଦାଽଽତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ। ସୁଖେନ ବ୍ରହ୍ମସଂସ୍ପର୍ଶମତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଖମଶ୍ନୁତେ।।6.28।।
ଏଭଳି ନିଜକୁ ସଦା ଯୋଗରେ ଲଗାଇ ରଖି, ଯୋଗୀ ଯିଏ ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସହଜରେ ବ୍ରହ୍ମ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି। ଈକ୍ଷତେ ଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶନଃ।।6.29।।
ଯୋଗରେ ଏକତା ପାଇଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିବା, ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ।
ଯୋ ମାଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଂ ଚ ମଯି ପଶ୍ଯତି। ତସ୍ଯାହଂ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯାମି ସ ଚ ମେ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି।।6.30।।
ଯିଏ ମୋତେ ସ everywhere ଦେଖେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ମୋରେ ଦେଖେ, ସେ ପାଇଁ ମୁଁ ହରାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ମୋ ପାଖରେ ହରାଯାଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥିତଂ ଯୋ ମାଂ ଭଜତ୍ଯେକତ୍ଵମାସ୍ଥିତଃ। ସର୍ଵଥା ଵର୍ତମାନୋଽପି ସ ଯୋଗୀ ମଯି ଵର୍ତତେ।।6.31।।
ଯିଏ ଏକତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ମୋତେ ଭଜେ, ସେ ଯୋଗୀ ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ସେ ମୋରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଆତ୍ମୌପମ୍ଯେନ ସର୍ଵତ୍ର ସମଂ ପଶ୍ଯତି ଯୋଽର୍ଜୁନ। ସୁଖଂ ଵା ଯଦି ଵା ଦୁଃଖଂ ସଃ ଯୋଗୀ ପରମୋ ମତଃ।।6.32।।
ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମା ସହିତ ତୁଳନା କରି ଏକାକାର ଭାବରେ ସମସ୍ତଠି ସମ ଦେଖେ—ସେ ଆନନ୍ଦ ହେଉ କି ଦୁଃଖ—ଏପରି ଯୋଗୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଯୋଽଯଂ ଯୋଗସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାମ୍ଯେନ ମଧୁସୂଦନ। ଏତସ୍ଯାହଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଥିତିଂ ସ୍ଥିରାମ୍।।6.33।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ମଧୁସୂଦନ, ଯେଉଁ ଯୋଗ ଆପଣ ସମତା ଭାବେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହାର ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, କାରଣ ମନ ଚଞ୍ଚଳ।
ଚଞ୍ଚଲଂ ହି ମନଃ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରମାଥି ବଲଵଦ୍ଦୃଢମ୍। ତସ୍ଯାହଂ ନିଗ୍ରହଂ ମନ୍ଯେ ଵାଯୋରିଵ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍।।6.34।।
କୃଷ୍ଣ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼; ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ବାତାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରି ଅତି କଷ୍ଟକର।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଅସଂଶଯଂ ମହାବାହୋ ମନୋ ଦୁର୍ନିଗ୍ରହଂ ଚଲଂ। ଅଭ୍ଯାସେନ ତୁ କୌନ୍ତେଯ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ଚ ଗୃହ୍ଯତେ।।6.35।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମହାବାହୁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟକର ଓ ଚଞ୍ଚଳ; କିନ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, କୌନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ।
ଅସଂଯତାତ୍ମନା ଯୋଗୋ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ ଇତି ମେ ମତିଃ। ଵଶ୍ଯାତ୍ମନା ତୁ ଯତତା ଶକ୍ଯୋଽଵାପ୍ତୁମୁପାଯତଃ।।6.36।।
ମୋର ମତ, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହିଁ, ସେ ପାଇଁ ଯୋଗ ଅତି କଷ୍ଟକର; ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅଧୀନ କରିଛି ଓ ଉଚିତ ଉପାୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ପାଇଁ ଏହା ସାଧ୍ୟ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଅଯତିଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯୋପେତୋ ଯୋଗାଚ୍ଚଲିତମାନସଃ। ଅପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗସଂସିଦ୍ଧିଂ କାଂ ଗତିଂ କୃଷ୍ଣ ଗଚ୍ଛତି।।6.37।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ଯୋଗରୁ ମନ ଭ୍ରମିଯାଏ ଓ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ପାଇନାହିଁ, ସେ ଲୋକର ଅନ୍ତ କଣ?