ସ୍ପର୍ଶାନ୍କୃତ୍ଵା ବହିର୍ବାହ୍ଯାଂଶ୍ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚୈଵାନ୍ତରେ ଭ୍ରୁଵୋଃ। ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମୌ କୃତ୍ଵା ନାସାଭ୍ଯନ୍ତରଚାରିଣୌ।।5.27।।
ବାହ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶକୁ ବାହାରେ ରଖି, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭୃକୁତି ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ନାକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ସମ କରି ଚଳାଇବା—
ଯତେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ମୁନିର୍ମୋକ୍ଷପରାଯଣଃ। ଵିଗତେଚ୍ଛାଭଯକ୍ରୋଧୋ ଯଃ ସଦା ମୁକ୍ତ ଏଵ ସଃ।।5.28।।
ଯେଉଁ ମୁନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ମୁକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ, ଇଚ୍ଛା, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସଦା ମୁକ୍ତ।
ଭୋକ୍ତାରଂ ଯଜ୍ଞତପସାଂ ସର୍ଵଲୋକମହେଶ୍ଵରମ୍। ସୁହୃଦଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାଂ ଶାନ୍ତିମୃଚ୍ଛତି।।5.29।।
ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟାର ଭୋକ୍ତା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ମହାଶ୍ୱର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମିତ୍ର ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଅନାଶ୍ରିତଃ କର୍ମଫଲଂ କାର୍ଯଂ କର୍ମ କରୋତି ଯଃ। ସ ସଂନ୍ଯାସୀ ଚ ଯୋଗୀ ଚ ନ ନିରଗ୍ନିର୍ନ ଚାକ୍ରିଯଃ।।6.1।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳର ଆଶା ରଖିନାହିଁ, ଦାୟିତ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଏକ ସଂନ୍ୟାସୀ ଓ ଯୋଗୀ; କେବଳ ଅଗ୍ନି ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି ଦେଇ ନୁହଁ।
ଯଂ ସଂନ୍ଯାସମିତି ପ୍ରାହୁର୍ଯୋଗଂ ତଂ ଵିଦ୍ଧି ପାଣ୍ଡଵ। ନ ହ୍ଯସଂନ୍ଯସ୍ତସଙ୍କଲ୍ପୋ ଯୋଗୀ ଭଵତି କଶ୍ଚନ।।6.2।।
ଯେଉଁ ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ କୁହାଯାଏ, ସେହିଁଠି ଯୋଗ ଅଟୁ ଜାଣ, ଓ ପାଣ୍ଡବ। କାରଣ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂକଳ୍ପ ଛାଡି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କେହି ଯୋଗୀ ହେବା ନାହିଁ।
ଆରୁରୁକ୍ଷୋର୍ମୁନେର୍ଯୋଗଂ କର୍ମ କାରଣମୁଚ୍ଯତେ। ଯୋଗାରୂଢସ୍ଯ ତସ୍ଯୈଵ ଶମଃ କାରଣମୁଚ୍ଯତେ।।6.3।।
ଯେଉଁ ମୁନି ଯୋଗ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କର୍ମ କୁ ଉପାୟ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଯୋଗରେ ଅଟୁ ହେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଶାନ୍ତି କୁ ଉପାୟ କୁହାଯାଏ।
ଯଦା ହି ନେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ନ କର୍ମସ୍ଵନୁଷଜ୍ଜତେ। ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପସଂନ୍ଯାସୀ ଯୋଗାରୂଢସ୍ତଦୋଚ୍ଯତେ।।6.4।।
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ କିମ୍ବା କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଂକଳ୍ପ ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଯୋଗରେ ଅଟୁ ହେବା କୁହାଯାଏ।
ଉଦ୍ଧରେଦାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ନାତ୍ମାନମଵସାଦଯେତ୍। ଆତ୍ମୈଵ ହ୍ଯାତ୍ମନୋ ବନ୍ଧୁରାତ୍ମୈଵ ରିପୁରାତ୍ମନଃ।।6.5।।
ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜକୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ, ନିଜକୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କାରଣ, ନିଜ ଆତ୍ମା ନିଜର ମିତ୍ର ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମା ନିଜର ଶତ୍ରୁ।
ବନ୍ଧୁରାତ୍ମାଽଽତ୍ମନସ୍ତସ୍ଯ ଯେନାତ୍ମୈଵାତ୍ମନା ଜିତଃ। ଅନାତ୍ମନସ୍ତୁ ଶତ୍ରୁତ୍ଵେ ଵର୍ତେତାତ୍ମୈଵ ଶତ୍ରୁଵତ୍।।6.6।।
ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମା ମିତ୍ର ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମା ଶତ୍ରୁ ଭଳି ହୁଏ।
ଜିତାତ୍ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତସ୍ଯ ପରମାତ୍ମା ସମାହିତଃ। ଶୀତୋଷ୍ଣସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ତଥା ମାନାପମାନଯୋଃ।।6.7।।
ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ଜିତିଛନ୍ତି ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଅଟୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପରମାତ୍ମା ଅଟୁ ହୁଏ। ସେ ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ସମ୍ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ସମାନ ଅଟୁଛନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନତୃପ୍ତାତ୍ମା କୂଟସ୍ଥୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ।।6.8।।
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦୃଢ଼ ଅଟୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ କୁହାଯାଏ। ସେ ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି।
ସୁହୃନ୍ମିତ୍ରାର୍ଯୁଦାସୀନମଧ୍ଯସ୍ଥଦ୍ଵେଷ୍ଯବନ୍ଧୁଷୁ। ସାଧୁଷ୍ଵପି ଚ ପାପେଷୁ ସମବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ।।6.9।।
ଯେଉଁଠି ମିତ୍ର, ସହଚର, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଦ୍ୱେଷୀ, ବନ୍ଧୁ, ସାଧୁ ଓ ପାପୀ ପ୍ରତି ସମାନ ବୁଦ୍ଧି ଅଟୁଛି, ସେଉଁଠି ବିଶିଷ୍ଟ ଅଟୁ।
ଯୋଗୀ ଯୁଞ୍ଜୀତ ସତତମାତ୍ମାନଂ ରହସି ସ୍ଥିତଃ। ଏକାକୀ ଯତଚିତ୍ତାତ୍ମା ନିରାଶୀରପରିଗ୍ରହଃ।।6.10।।
ଯୋଗୀ ସଦା ନିଜକୁ ଯୋଗରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, ଏକା ଏବଂ ନିଜେ ନିଜେ ଅଟୁ ଥିବା, ମନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂପତ୍ତି ଛାଡି ଦେଇ।
ଶୁଚୌ ଦେଶେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସ୍ଥିରମାସନମାତ୍ମନଃ। ନାତ୍ଯୁଚ୍ଛ୍ରିତଂ ନାତିନୀଚଂ ଚୈଲାଜିନକୁଶୋତ୍ତରମ୍।।6.11।।
ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନ ବିଛାଇବା ଉଚିତ, ଅତି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତି ନିମ୍ନ ନୁହେଁ, ଚାଲ, ମୃଗଚର୍ମ ଓ କୁଶ ଘାସ ଉପରେ।
ତତ୍ରୈକାଗ୍ରଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ଯତଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯଃ। ଉପଵିଶ୍ଯାସନେ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୋଗମାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧଯେ।।6.12।।
ସେଉଁଠି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଚିତ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସନରେ ବସି ନିଜ ଆତ୍ମାର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ସମଂ କାଯଶିରୋଗ୍ରୀଵଂ ଧାରଯନ୍ନଚଲଂ ସ୍ଥିରଃ। ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାସିକାଗ୍ରଂ ସ୍ଵଂ ଦିଶଶ୍ଚାନଵଲୋକଯନ୍।।6.13।।
ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ସିଧା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ରଖି, ନିଜ ନାକର ଟିପ୍ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଦେଖିବା ନୁହେଁ।
ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ଵିଗତଭୀର୍ବ୍ରହ୍ମଚାରିଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତଃ। ମନଃ ସଂଯମ୍ଯ ମଚ୍ଚିତ୍ତୋ ଯୁକ୍ତ ଆସୀତ ମତ୍ପରଃ।।6.14।।
ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା, ଭୟ ହୀନ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁ, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୋ ପ୍ରତି ଚିତ୍ତ ଲଗାଇ, ମୋ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠା ରଖି ବସିବା ଉଚିତ।
ଯୁଞ୍ଜନ୍ନେଵଂ ସଦାଽଽତ୍ମାନଂ ଯୋଗୀ ନିଯତମାନସଃ। ଶାନ୍ତିଂ ନିର୍ଵାଣପରମାଂ ମତ୍ସଂସ୍ଥାମଧିଗଚ୍ଛତି।।6.15।।
ଏଭଳି ନିଜକୁ ସଦା ଯୋଗରେ ଲଗାଇ, ଯୋଗୀ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି, ପରମ ମୋକ୍ଷ ଓ ମୋରେ ଅଟୁ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ନାତ୍ଯଶ୍ନତସ୍ତୁ ଯୋଗୋଽସ୍ତି ନ ଚୈକାନ୍ତମନଶ୍ନତଃ। ନ ଚାତିସ୍ଵପ୍ନଶୀଲସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତୋ ନୈଵ ଚାର୍ଜୁନ।।6.16।।
ଅତି ଖାଇବା ଲୋକ ପାଇଁ ଯୋଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖାଇବା ଛାଡି ଦେଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଅତି ଘୁମାଇବା କିମ୍ବା ସଦା ଜାଗି ରହିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ନାହିଁ, ଓ ଅର୍ଜୁନ।
ଯୁକ୍ତାହାରଵିହାରସ୍ଯ ଯୁକ୍ତଚେଷ୍ଟସ୍ଯ କର୍ମସୁ। ଯୁକ୍ତସ୍ଵପ୍ନାଵବୋଧସ୍ଯ ଯୋଗୋ ଭଵତି ଦୁଃଖହା।।6.17।।
ଯେଉଁଠି ଖାଇବା ଓ ବିହାରରେ ସମତା, କର୍ମରେ ସମତା, ଘୁମ ଓ ଜାଗିବାରେ ସମତା ଅଟୁଛି, ସେଉଁଠି ଯୋଗ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ।
ଯଦା ଵିନିଯତଂ ଚିତ୍ତମାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠତେ। ନିଃସ୍ପୃହଃ ସର୍ଵକାମେଭ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ତଦା।।6.18।।
ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡି ଦେଇ, ସେତେବେଳେ ସେ ଯୋଗରେ ଅଟୁ ହେବା କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନେଙ୍ଗତେ ସୋପମା ସ୍ମୃତା। ଯୋଗିନୋ ଯତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯୁଞ୍ଜତୋ ଯୋଗମାତ୍ମନଃ।।6.19।।
ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାତାସ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ହଲେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହି ଉପମା ଦିଆଯାଏ।
ଯତ୍ରୋପରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଯୋଗସେଵଯା। ଯତ୍ର ଚୈଵାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯନ୍ନାତ୍ମନି ତୁଷ୍ଯତି।।6.20।।
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦେଖି ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ,
ସୁଖମାତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଯତ୍ତଦ୍ବୁଦ୍ଧିଗ୍ରାହ୍ଯମତୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ଵେତ୍ତି ଯତ୍ର ନ ଚୈଵାଯଂ ସ୍ଥିତଶ୍ଚଲତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ।।6.21।।
ସେଠି, ଜଣେ ଅତିରିକ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିରେ ଧରାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ସେ ସତ୍ୟରୁ କେବେ ଭ୍ରମିବେ ନାହିଁ।
ଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚାପରଂ ଲାଭଂ ମନ୍ଯତେ ନାଧିକଂ ତତଃ। ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଥିତୋ ନ ଦୁଃଖେନ ଗୁରୁଣାପି ଵିଚାଲ୍ଯତେ।।6.22।।
ଏହି ଆନନ୍ଦ ପାଇଲାପରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭକୁ ଏହାଠାରୁ ଉପରି ଭାବେ ମନେ କରେନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ ଦୁଃଖସଂଯୋଗଵିଯୋଗଂ ଯୋଗସଂଜ୍ଞିତମ୍। ସ ନିଶ୍ଚଯେନ ଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯୋଗୋଽନିର୍ଵିଣ୍ଣଚେତସା।।6.23।।
ଏହିଠି ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗର ବିଚ୍ଛେଦକୁ ଯୋଗ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହି ଯୋଗକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅବିଚଳ ମନରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର।
ସଙ୍କଲ୍ପପ୍ରଭଵାନ୍କାମାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାନଶେଷତଃ। ମନସୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ଵିନିଯମ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ।।6.24।।
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା, ଯାହା ମନର ଆଶାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଗୁଡିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃ ଶନୈରୁପରମେଦ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଧୃତିଗୃହୀତଯା। ଆତ୍ମସଂସ୍ଥଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ନ କିଞ୍ଚିଦପି ଚିନ୍ତଯେତ୍।।6.25।।
ଏହିପରି ଦୀରେ-ଦୀରେ, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଆତ୍ମାରେ ମନକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯତୋ ଯତୋ ନିଶ୍ଚରତି ମନଶ୍ଚଞ୍ଚଲମସ୍ଥିରମ୍। ତତସ୍ତତୋ ନିଯମ୍ଯୈତଦାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵଶଂ ନଯେତ୍।।6.26।।
ଯେଉଁଠି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ଯାଏ, ସେଉଁଠୁ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆତ୍ମାରେ ଏହାକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତମନସଂ ହ୍ଯେନଂ ଯୋଗିନଂ ସୁଖମୁତ୍ତମମ୍। ଉପୈତି ଶାନ୍ତରଜସଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତମକଲ୍ମଷମ୍।।6.27।।
ଯୋଗୀ ଯାହାର ମନ ଶାନ୍ତ, ରାଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ଯିଏ ନିର୍ମଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲିନ, ସେ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାଏ।