ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ହୃଷୀକେଶଂ ତଦା ଵାକ୍ଯମିଦମାହ ମହୀପତେ। ସେନଯୋରୁଭଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ରଥଂ ସ୍ଥାପଯ ମେଽଚ୍ଯୁତ।।1.21।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ — ଅଚ୍ୟୁତ, ଦୟାକରି ମୋର ରଥକୁ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଖ।
ଯାଵଦେତାନ୍ନିରୀକ୍ଷେଽହଂ ଯୋଦ୍ଧୁକାମାନଵସ୍ଥିତାନ୍। କୈର୍ମଯା ସହ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯମସ୍ମିନ୍ରଣସମୁଦ୍ଯମେ।।1.22।।
ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଏହି ମନୋବଳୀ ଲୋକମାନେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ଦଉଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିବି, ଏବଂ ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ କେଉଁଠାରେ କାହା ସହିତ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତାହା ଜାଣିପାରିବି।
ଯୋତ୍ସ୍ଯମାନାନଵେକ୍ଷେଽହଂ ଯ ଏତେଽତ୍ର ସମାଗତାଃ। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେର୍ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଵଃ।।1.23।।
ମୁଁ ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏମାନେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ସଂଜଯ ଉଵାଚ ଏଵମୁକ୍ତୋ ହୃଷୀକେଶୋ ଗୁଡାକେଶେନ ଭାରତ। ସେନଯୋରୁଭଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ରଥୋତ୍ତମମ୍।।1.24।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଗୁଡାକେଶ ଏପରି କହିବା ପରେ, ହୃଷୀକେଶ ଭାରତ, ଦୁଇଟି ସେନାର ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥକୁ ରଖିଦେଲେ।
ଭୀଷ୍ମଦ୍ରୋଣପ୍ରମୁଖତଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍। ଉଵାଚ ପାର୍ଥ ପଶ୍ଯୈତାନ୍ସମଵେତାନ୍କୁରୂନିତି।।1.25।।
ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀମାନେ ଏବଂ ଭୂମିର ଅନ୍ୟ ଶାସକମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ହୃଷୀକେଶ କହିଲେ— ପାର୍ଥ, ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ କୁରୁମାନେ ଦେଖ।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ସ୍ଥିତାନ୍ପାର୍ଥଃ ପିତୃ़ନଥ ପିତାମହାନ୍। ଆଚାର୍ଯାନ୍ମାତୁଲାନ୍ଭ୍ରାତୃ़ନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ପୌତ୍ରାନ୍ସଖୀଂସ୍ତଥା।।1.26।।
ସେଠାରେ, ପାର୍ଥ ଦେଖିଲେ— ଦୁଇ ସେନାରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ତାଙ୍କର ପିତା, ପିତାମହ, ଶିକ୍ଷକ, ମାମା, ଭାଇ, ପୁଅ, ପୋତା, ସଙ୍ଗୀ, ଶ୍ୱଶୁର ଓ ମିତ୍ରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ଶ୍ଵଶୁରାନ୍ସୁହୃଦଶ୍ଚୈଵ ସେନଯୋରୁଭଯୋରପି। ତାନ୍ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସ କୌନ୍ତେଯଃ ସର୍ଵାନ୍ବନ୍ଧୂନଵସ୍ଥିତାନ୍।।1.27।।
କୌନ୍ତେୟ ନିଜ ପରିବାର ଓ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି, ଗଭୀର ଦୟାରେ ଭରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହିପରି କହିଲେ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ କୃପଯା ପରଯାଽଽଵିଷ୍ଟୋ ଵିଷୀଦନ୍ନିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେମଂ ସ୍ଵଜନଂ କୃଷ୍ଣ ଯୁଯୁତ୍ସୁଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍।।1.28।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ମୋ ନିଜ ଲୋକମାନେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଦେଖି...
ସୀଦନ୍ତି ମମ ଗାତ୍ରାଣି ମୁଖଂ ଚ ପରିଶୁଷ୍ଯତି। ଵେପଥୁଶ୍ଚ ଶରୀରେ ମେ ରୋମହର୍ଷଶ୍ଚ ଜାଯତେ।।1.29।।
ମୋ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ମୋ ମୁହଁ ଶୁଖିଯାଉଛି, ଶରୀର କମ୍ପିଉଛି, ଚୁଲ ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି।
ଗାଣ୍ଡୀଵଂ ସ୍ରଂସତେ ହସ୍ତାତ୍ତ୍ଵକ୍ଚୈଵ ପରିଦହ୍ଯତେ। ନ ଚ ଶକ୍ନୋମ୍ଯଵସ୍ଥାତୁଂ ଭ୍ରମତୀଵ ଚ ମେ ମନଃ।।1.30।।
ଗାଣ୍ଡୀବ ହସ୍ତରୁ ଖସିଯାଉଛି, ଚମ୍ମା ଜଳିଉଛି, ମୁଁ ଦଢ଼ି ରହିପାରୁନାହିଁ, ମୋ ମନ ଭ୍ରମିଉଛି।
ନିମିତ୍ତାନି ଚ ପଶ୍ଯାମି ଵିପରୀତାନି କେଶଵ। ନ ଚ ଶ୍ରେଯୋଽନୁପଶ୍ଯାମି ହତ୍ଵା ସ୍ଵଜନମାହଵେ।।1.31।।
ହେ କେଶବ, ମୁଁ ଦୁଃଖର ନିଶାନୀ ଦେଖୁଛି; ଆମ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିବାରୁ କୌଣସି ଭଲ ଫଳ ମିଳିବ ବୋଲି ମୁଁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଦେଖୁନାହିଁ।
ନ କାଙ୍କ୍ଷେ ଵିଜଯଂ କୃଷ୍ଣ ନ ଚ ରାଜ୍ଯଂ ସୁଖାନି ଚ। କିଂ ନୋ ରାଜ୍ଯେନ ଗୋଵିନ୍ଦ କିଂ ଭୋଗୈର୍ଜୀଵିତେନ ଵା।।1.32।।
ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେଁନି, ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସୁଖ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନି। ରାଜ୍ୟ, ଭୋଗ କିମ୍ବା ଜୀବନର ଉପଯୋଗ କଣ, ହେ ଗୋବିନ୍ଦ?
ଯେଷାମର୍ଥେ କାଙ୍କ୍ଷିତଂ ନୋ ରାଜ୍ଯଂ ଭୋଗାଃ ସୁଖାନି ଚ। ତ ଇମେଽଵସ୍ଥିତା ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଧନାନି ଚ।।1.33।।
ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ରାଜ୍ୟ, ଭୋଗ ଓ ସୁଖ ଚାହୁଁଛୁ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଓ ଧନ ଛାଡିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
ଆଚାର୍ଯାଃ ପିତରଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତଥୈଵ ଚ ପିତାମହାଃ। ମାତୁଲାଃ ଶ୍ଚଶୁରାଃ ପୌତ୍ରାଃ ଶ୍ଯାଲାଃ ସମ୍ବନ୍ଧିନସ୍ତଥା।।1.34।।
ଗୁରୁ, ବାପା, ପୁଅ, ପୁରୁଣା ବାପା, ମାମା, ଶ୍ୱଶୁର, ପୁଅନାତି, ଭଉଣା, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଏତାନ୍ନ ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ଘ୍ନତୋଽପି ମଧୁସୂଦନ। ଅପି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରାଜ୍ଯସ୍ଯ ହେତୋଃ କିଂ ନୁ ମହୀକୃତେ।।1.35।।
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଏମାନେ ମୋତେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏମାନେକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହି କାମ କରିବି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏ ଭୂମି ପାଇଁ ତ ଏହା କଥା ଅତିରିକ୍ତ।
ନିହତ୍ଯ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ନଃ କା ପ୍ରୀତିଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜନାର୍ଦନ। ପାପମେଵାଶ୍ରଯେଦସ୍ମାନ୍ହତ୍ଵୈତାନାତତାଯିନଃ।।1.36।।
ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ ଆମେ କଣ ସୁଖ ପାଇବୁ? ଏମାନେ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମାନେକୁ ହତ୍ୟା କଲେ ଆମ ପାଇଁ କେବଳ ପାପ ହେବ।
ତସ୍ମାନ୍ନାର୍ହା ଵଯଂ ହନ୍ତୁଂ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ସ୍ଵବାନ୍ଧଵାନ୍। ସ୍ଵଜନଂ ହି କଥଂ ହତ୍ଵା ସୁଖିନଃ ସ୍ଯାମ ମାଧଵ।।1.37।।
ସେଥିପାଇଁ ଆମେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ଆମର ନିଜ ପରିବାରବଳକୁ ମାରିବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ହେ ମାଧବ, ନିଜ ଲୋକମାନେକୁ ମାରିଦେଇ ଆମେ କିପରି ସୁଖୀ ହେବୁ?
ଯଦ୍ଯପ୍ଯେତେ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଲୋଭୋପହତଚେତସଃ। କୁଲକ୍ଷଯକୃତଂ ଦୋଷଂ ମିତ୍ରଦ୍ରୋହେ ଚ ପାତକମ୍।।1.38।।
ଏମିତି ଯଦିଓ ସେମାନେ ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ପରିବାର ନାଶର ଦୋଷ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରିବାର ପାପ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି,
କଥଂ ନ ଜ୍ଞେଯମସ୍ମାଭିଃ ପାପାଦସ୍ମାନ୍ନିଵର୍ତିତୁମ୍। କୁଲକ୍ଷଯକୃତଂ ଦୋଷଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଦ୍ଭିର୍ଜନାର୍ଦନ।।1.39।।
ହେ ଜନାର୍ଦନ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ପରିବାର ନାଶର ଦୁଷ୍ଟ ଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖୁଛୁ, ସେହି ପାପରୁ ଆମେ କାହିଁକି ଦୂରେଇ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ?
କୁଲକ୍ଷଯେ ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତି କୁଲଧର୍ମାଃ ସନାତନାଃ। ଧର୍ମେ ନଷ୍ଟେ କୁଲଂ କୃତ୍ସ୍ନମଧର୍ମୋଽଭିଭଵତ୍ଯୁତ।।1.40।।
ପରିବାର ନାଶ ହେଲେ ପରିବାରର ପୁରୁଣା ନୀତି-ନିୟମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସମଗ୍ର ପରିବାରକୁ ଅନ୍ୟାୟ ଆଛାଦନ କରେ।
ଅଧର୍ମାଭିଭଵାତ୍କୃଷ୍ଣ ପ୍ରଦୁଷ୍ଯନ୍ତି କୁଲସ୍ତ୍ରିଯଃ। ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଦୁଷ୍ଟାସୁ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ଜାଯତେ ଵର୍ଣସଙ୍କରଃ।।1.41।।
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଅନ୍ୟାୟ ବଢ଼ିଲେ ପରିବାରର ଜିଅମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଜିଅମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ହେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ, ଜାତିର ମିଶ୍ରଣ ହୋଇଯାଏ।
ସଙ୍କରୋ ନରକାଯୈଵ କୁଲଘ୍ନାନାଂ କୁଲସ୍ଯ ଚ। ପତନ୍ତି ପିତରୋ ହ୍ଯେଷାଂ ଲୁପ୍ତପିଣ୍ଡୋଦକକ୍ରିଯାଃ।।1.42।।
ଏପରି ମିଶ୍ରଣ ପରିବାର ନାଶକ ଓ ସେହି ପରିବାର ପାଇଁ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ; ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ତିନିଁ ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ ଦାନରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଅଧୋପତିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦୋଷୈରେତୈଃ କୁଲଘ୍ନାନାଂ ଵର୍ଣସଙ୍କରକାରକୈଃ। ଉତ୍ସାଦ୍ଯନ୍ତେ ଜାତିଧର୍ମାଃ କୁଲଧର୍ମାଶ୍ଚ ଶାଶ୍ଵତାଃ।।1.43।।
ପରିବାର ନାଶକ ଲୋକମାନଙ୍କର ଏହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଓ ଜାତିର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା, ଜାତି ଓ ପରିବାରର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୀତି-ନିୟମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଉତ୍ସନ୍ନକୁଲଧର୍ମାଣାଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଜନାର୍ଦନ। ନରକେଽନିଯତଂ ଵାସୋ ଭଵତୀତ୍ଯନୁଶୁଶ୍ରୁମ।।1.44।।
ହେ ଜନାର୍ଦନ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପରିବାର ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଅନନ୍ତକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ରହନ୍ତି ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ଅହୋ ବତ ମହତ୍ପାପଂ କର୍ତୁଂ ଵ୍ଯଵସିତା ଵଯମ୍। ଯଦ୍ରାଜ୍ଯସୁଖଲୋଭେନ ହନ୍ତୁଂ ସ୍ଵଜନମୁଦ୍ଯତାଃ।।1.45।।
ହାଁ, ଆମେ କେତେ ବଡ଼ ପାପ କରିବାକୁ ଠାଣ୍ଡା ମନେ ଚିନ୍ତା କରିଛୁ, ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖର ଲୋଭରେ ନିଜ ଲୋକମାନେକୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଇଛୁ।
ଯଦି ମାମପ୍ରତୀକାରମଶସ୍ତ୍ରଂ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ରଣେ ହନ୍ଯୁସ୍ତନ୍ମେ କ୍ଷେମତରଂ ଭଵେତ୍।।1.46।।
ଯଦି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ ନ କରୁଥିବା ବେଳେ ମାରିଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ସେହିଟା ମୋ ପାଇଁ ଅଧିକ ଭଲ।
ସଞ୍ଜଯ ଉଵାଚ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଽର୍ଜୁନଃ ସଂଖ୍ଯେ ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାଵିଶତ୍। ଵିସୃଜ୍ଯ ସଶରଂ ଚାପଂ ଶୋକସଂଵିଗ୍ନମାନସଃ।।1.47।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଏଭଳି କହି, ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ରଥରେ ବସିଗଲେ; ଶୋକରେ ମନ ଭାରି ହୋଇ, ଧନୁଷ୍ ଓ ବାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସଞ୍ଜଯ ଉଵାଚ ତଂ ତଥା କୃପଯାଽଵିଷ୍ଟମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକୁଲେକ୍ଷଣମ୍। ଵିଷୀଦନ୍ତମିଦଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ମଧୁସୂଦନଃ।।2.1।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଏଭଳି ଦୟାରେ ଭିଜିଥିବା, ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରିଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମଧୁସୂଦନ କିଛି କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ କୁତସ୍ତ୍ଵା କଶ୍ମଲମିଦଂ ଵିଷମେ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍। ଅନାର୍ଯଜୁଷ୍ଟମସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମକୀର୍ତିକରମର୍ଜୁନ।।2.2।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ଏହି ସମୟରେ ଏମିତି ଦୁର୍ବଳତା କେଉଁଠୁ ତୋତେ ଆସିଲା, ଅର୍ଜୁନ? ଏହା ମହାନ ଲୋକଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ କେବଳ କୁଖ୍ୟାତି ଦେଇଥାଏ।
କ୍ଲୈବ୍ଯଂ ମା ସ୍ମ ଗମଃ ପାର୍ଥ ନୈତତ୍ତ୍ଵଯ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ। କ୍ଷୁଦ୍ରଂ ହୃଦଯଦୌର୍ବଲ୍ଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୋତ୍ତିଷ୍ଠ ପରନ୍ତପ।।2.3।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ତୋତେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଛୋଟ ହୃଦୟ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଛାଡ଼ି ଉଠ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦାହ କରୁଥିବା।