ଯସ୍ଯ ସର୍ଵେ ସମାରମ୍ଭାଃ କାମସଙ୍କଲ୍ପଵର୍ଜିତାଃ। ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଦଗ୍ଧକର୍ମାଣଂ ତମାହୁଃ ପଣ୍ଡିତଂ ବୁଧାଃ।।4.19।।
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାହିଦା ଓ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ, ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି, ସେହି ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ପଣ୍ଡିତ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କର୍ମଫଲାସଙ୍ଗଂ ନିତ୍ଯତୃପ୍ତୋ ନିରାଶ୍ରଯଃ। କର୍ମଣ୍ଯଭିପ୍ରଵୃତ୍ତୋଽପି ନୈଵ କିଞ୍ଚିତ୍କରୋତି ସଃ।।4.20।।
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳର ସଂସ୍କୃତିକୁ ଛାଡି ଦେଇଛି, ସେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ କିଛିରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛି କରେନାହିଁ।
ନିରାଶୀର୍ଯତଚିତ୍ତାତ୍ମା ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵପରିଗ୍ରହଃ। ଶାରୀରଂ କେଵଲଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନାପ୍ନୋତି କିଲ୍ବିଷମ୍।।4.21।।
ଯିଏ କିଛି ଆଶା ରଖେନାହିଁ, ମନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି, ସମସ୍ତ ସଂପତ୍ତି ଛାଡି ଦେଇଛି, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଦୃଚ୍ଛାଲାଭସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାତୀତୋ ଵିମତ୍ସରଃ। ସମଃ ସିଦ୍ଧାଵସିଦ୍ଧୌ ଚ କୃତ୍ଵାପି ନ ନିବଧ୍ଯତେ।।4.22।।
ଯିଏ ଯାହା ପାଇଁ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ଉପରେ, ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ, ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତାରେ ସମ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବାନ୍ଧି ଯାଏନାହିଁ।
ଗତସଙ୍ଗସ୍ଯ ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଞାନାଵସ୍ଥିତଚେତସଃ। ଯଜ୍ଞାଯାଚରତଃ କର୍ମ ସମଗ୍ରଂ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ।।4.23।।
ଯିଏ ସଂସ୍କୃତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସ୍ୱାଧୀନ, ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ମନ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୋଷି ଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣଂ ବ୍ରହ୍ମହଵିର୍ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ନୌ ବ୍ରହ୍ମଣା ହୁତମ୍। ବ୍ରହ୍ମୈଵ ତେନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମକର୍ମସମାଧିନା।।4.24।।
ଅର୍ପଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ହବି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ ଅଗ୍ନିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ, ବ୍ରହ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିବା ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମକୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଦୈଵମେଵାପରେ ଯଜ୍ଞଂ ଯୋଗିନଃ ପର୍ଯୁପାସତେ। ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ନାଵପରେ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞେନୈଵୋପଜୁହ୍ଵତି।।4.25।।
କିଛି ଯୋଗୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଗ୍ନିରେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୋତ୍ରାଦୀନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯନ୍ଯେ ସଂଯମାଗ୍ନିଷୁ ଜୁହ୍ଵତି। ଶବ୍ଦାଦୀନ୍ଵିଷଯାନନ୍ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଗ୍ନିଷୁ ଜୁହ୍ଵତି।।4.26।।
କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂୟମ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯକର୍ମାଣି ପ୍ରାଣକର୍ମାଣି ଚାପରେ। ଆତ୍ମସଂଯମଯୋଗାଗ୍ନୌ ଜୁହ୍ଵତି ଜ୍ଞାନଦୀପିତେ।।4.27।।
ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆତ୍ମା ସଂୟମ ଯୋଗ ଅଗ୍ନିରେ, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ଦ୍ରଵ୍ଯଯଜ୍ଞାସ୍ତପୋଯଜ୍ଞା ଯୋଗଯଜ୍ଞାସ୍ତଥାପରେ। ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଯତଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ।।4.28।।
କିଛି ଲୋକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, କିଛି ତପସ୍ୱା ଦ୍ୱାରା, କିଛି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
ଅପାନେ ଜୁହ୍ଵତି ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଣେଽପାନଂ ତଥାଽପରେ। ପ୍ରାଣାପାନଗତୀ ରୁଦ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରାଣାଯାମପରାଯଣାଃ।।4.29।।
କିଛି ଲୋକ ଅପାନ ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରାଣରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, କିଛି ପ୍ରାଣକୁ ଅପାନରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; କିଛି ପ୍ରାଣ ଚଳନକୁ ଅଟକାଇ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଲିନ ରହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରାଣରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ, ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପରେ ନିଯତାହାରାଃ ପ୍ରାଣାନ୍ପ୍ରାଣେଷୁ ଜୁହ୍ଵତି। ସର୍ଵେଽପ୍ଯେତେ ଯଜ୍ଞଵିଦୋ ଯଜ୍ଞକ୍ଷପିତକଲ୍ମଷାଃ।।4.30।।
ଅନ୍ୟମାନେ ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରାଣରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ, ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।
ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାମୃତଭୁଜୋ ଯାନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍। ନାଯଂ ଲୋକୋଽସ୍ତ୍ଯଯଜ୍ଞସ୍ଯ କୁତୋ़ଽନ୍ଯଃ କୁରୁସତ୍ତମ।।4.31।।
ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅମୃତ ଭାଗ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଯଜ୍ଞ କରେନାହିଁ, ସେ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ କିପରି ପାଇବ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ?
ଏଵଂ ବହୁଵିଧା ଯଜ୍ଞା ଵିତତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମୁଖେ। କର୍ମଜାନ୍ଵିଦ୍ଧି ତାନ୍ସର୍ଵାନେଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯସେ।।4.32।।
ଏଭଳି ବହୁ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ ବ୍ରହ୍ମର ମୁଖରେ ବିସ୍ତାରିତ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବେ ଜାଣ; ଏହା ଜାଣିଲେ ତୁମେ ମୁକ୍ତି ପାଇବ।
ଶ୍ରେଯାନ୍ଦ୍ରଵ୍ଯମଯାଦ୍ଯଜ୍ଞାଜ୍ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞଃ ପରନ୍ତପ। ସର୍ଵଂ କର୍ମାଖିଲଂ ପାର୍ଥ ଜ୍ଞାନେ ପରିସମାପ୍ଯତେ।।4.33।।
ହେ ଶତ୍ରୁଜୟୀ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ତମ। ହେ ପାର୍ଥ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଶେଷ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ପ୍ରଣିପାତେନ ପରିପ୍ରଶ୍ନେନ ସେଵଯା। ଉପଦେକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ତେ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନିନସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ।।4.34।।
ସମ୍ମାନ ସହିତ ନିକଟ ଯାଇ, ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ସେବା କରି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶୀ ଲୋକ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ।
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ ପୁନର୍ମୋହମେଵଂ ଯାସ୍ଯସି ପାଣ୍ଡଵ। ଯେନ ଭୂତାନ୍ଯଶେଷେଣ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯଥୋ ମଯି।।4.35।।
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଲେ, ହେ ପାଣ୍ଡବ, ତୁମେ ପୁନି ଏପରି ମୋହରେ ପଡିବେନାହିଁ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଓ ମୋରେ ଦେଖିପାରିବ।
ଅପି ଚେଦସି ପାପେଭ୍ଯଃ ସର୍ଵେଭ୍ଯଃ ପାପକୃତ୍ତମଃ। ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାନପ୍ଲଵେନୈଵ ଵୃଜିନଂ ସନ୍ତରିଷ୍ଯସି।।4.36।।
ଯଦି ତୁମେ ସମସ୍ତ ପାପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ କରିଥିବା ଲୋକ ହେଉ, ଏହି ଜ୍ଞାନର ନୌକା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇପାରିବ।
ଯଥୈଧାଂସି ସମିଦ୍ଧୋଽଗ୍ନିର୍ଭସ୍ମସାତ୍କୁରୁତେଽର୍ଜୁନ। ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଃ ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଭସ୍ମସାତ୍କୁରୁତେ ତଥା।।4.37।।
ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଜଳା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇଥାଏ, ଏ ଅର୍ଜୁନ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇଥାଏ।
ନ ହି ଜ୍ଞାନେନ ସଦୃଶଂ ପଵିତ୍ରମିହ ଵିଦ୍ଯତେ। ତତ୍ସ୍ଵଯଂ ଯୋଗସଂସିଦ୍ଧଃ କାଲେନାତ୍ମନି ଵିନ୍ଦତି।।4.38।।
ଏହି ଜଗତରେ ଜ୍ଞାନ ପରି ଶୁଦ୍ଧ କିଛି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଯୋଗରେ ସିଧ୍ଧି ହୋଇଛି, ସେ ଜଣେ ନିଜେ ଏହାକୁ ସମୟରେ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ।
ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାଁଲ୍ଲଭତେ ଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ପରଃ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଜ୍ଞାନଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ପରାଂ ଶାନ୍ତିମଚିରେଣାଧିଗଚ୍ଛତି।।4.39।।
ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ଅଛି, ନିଷ୍ଠା ଅଛି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଁ।
ଅଜ୍ଞଶ୍ଚାଶ୍ରଦ୍ଦଧାନଶ୍ଚ ସଂଶଯାତ୍ମା ଵିନଶ୍ଯତି। ନାଯଂ ଲୋକୋଽସ୍ତି ନ ପରୋ ନ ସୁଖଂ ସଂଶଯାତ୍ମନଃ।।4.40।।
ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ ସନ୍ଦେହପରାୟଣ ମନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସନ୍ଦେହରେ ଯେଉଁଠି ମନ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଏହି ଜଗତ, ପରଲୋକ କିମ୍ବା ସୁଖ କିଛି ନାହିଁ।
ଯୋଗସଂନ୍ଯସ୍ତକର୍ମାଣଂ ଜ୍ଞାନସଂଛିନ୍ନସଂଶଯମ୍। ଆତ୍ମଵନ୍ତଂ ନ କର୍ମାଣି ନିବଧ୍ନନ୍ତି ଧନଞ୍ଜଯ।।4.41।।
ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି, ଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି, ଏ ଧନଞ୍ଜୟ, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଆଠକି ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦଜ୍ଞାନସଂଭୂତଂ ହୃତ୍ସ୍ଥଂ ଜ୍ଞାନାସିନାଽଽତ୍ମନଃ। ଛିତ୍ତ୍ଵୈନଂ ସଂଶଯଂ ଯୋଗମାତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ଭାରତ।।4.42।।
ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୃଦୟରେ ଥିବା ସନ୍ଦେହକୁ ଜ୍ଞାନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଉ; ଯୋଗରେ ଦୃଢ ହୋଇ, ଉଠି ଦଢ଼ି ଭାରତ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ସଂନ୍ଯାସଂ କର୍ମଣାଂ କୃଷ୍ଣ ପୁନର୍ଯୋଗଂ ଚ ଶଂସସି। ଯଚ୍ଛ୍ରେଯ ଏତଯୋରେକଂ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ସୁନିଶ୍ିଚତମ୍।।5.1।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟର ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ, ଏବଂ ପୁନଃ ଯୋଗକୁ ମଧ୍ୟ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଉତ୍ତମ, ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ସଂନ୍ଯାସଃ କର୍ମଯୋଗଶ୍ଚ ନିଃଶ୍ରେଯସକରାଵୁଭୌ। ତଯୋସ୍ତୁ କର୍ମସଂନ୍ଯାସାତ୍କର୍ମଯୋଗୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ।।5.2।।
ଭଗବାନ କହିଲେ: କାର୍ଯ୍ୟର ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ କାର୍ମଯୋଗ, ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ ଫଳକୁ ଦେଇଥାଏ; ତଥାପି କାର୍ଯ୍ୟର ସନ୍ନ୍ୟାସଠାରୁ କାର୍ମଯୋଗ ଉତ୍ତମ।
ଜ୍ଞେଯଃ ସ ନିତ୍ଯସଂନ୍ଯାସୀ ଯୋ ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ନ କାଙ୍କ୍ଷତି। ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ହି ମହାବାହୋ ସୁଖଂ ବନ୍ଧାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ।।5.3।।
ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ଆଶା ନାହିଁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ଏ ମହାବାହୁ, ସେଉଁଠି ସହଜରେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ସାଂଖ୍ଯଯୋଗୌ ପୃଥଗ୍ବାଲାଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ନ ପଣ୍ଡିତାଃ। ଏକମପ୍ଯାସ୍ଥିତଃ ସମ୍ଯଗୁଭଯୋର୍ଵିନ୍ଦତେ ଫଲମ୍।।5.4।।
ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କେବଳ ଅବୁଜ ଲୋକ କହନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଏକକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଦୁଇଟିର ଫଳ ମିଳେ।
ଯତ୍ସାଂଖ୍ଯୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସ୍ଥାନଂ ତଦ୍ଯୋଗୈରପି ଗମ୍ଯତେ। ଏକଂ ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଯୋଗଂ ଚ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି।।5.5।।
ସାଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦେଉଁଠି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଯେଉଁଠି ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଏକ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ।
ସଂନ୍ଯାସସ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଦୁଃଖମାପ୍ତୁମଯୋଗତଃ। ଯୋଗଯୁକ୍ତୋ ମୁନିର୍ବ୍ରହ୍ମ ନଚିରେଣାଧିଗଚ୍ଛତି।।5.6।।
ହେ ମହାବାହୁ, ଯୋଗ ବିନା ସନ୍ନ୍ୟାସ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଦୁଃଖଦ; ଯୋଗରେ ଦୃଢ ମୁନି ଶୀଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ପାଇଁ।