ଯେ ତ୍ଵେତଦଭ୍ଯସୂଯନ୍ତୋ ନାନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମେ ମତମ୍। ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିମୂଢାଂସ୍ତାନ୍ଵିଦ୍ଧି ନଷ୍ଟାନଚେତସଃ।।3.32।।
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୋ ଉପଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରାନ୍ତ, ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ନଥିବା, ହରାଇଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ସଦୃଶଂ ଚେଷ୍ଟତେ ସ୍ଵସ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଜ୍ଞାନଵାନପି। ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ଭୂତାନି ନିଗ୍ରହଃ କିଂ କରିଷ୍ଯତି।।3.33।।
ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି। ନିୟମ କିଛି କରିପାରିବ କି?
ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯାର୍ଥେ ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ। ତଯୋର୍ନ ଵଶମାଗଚ୍ଛେତ୍ତୌ ହ୍ଯସ୍ଯ ପରିପନ୍ଥିନୌ।।3.34।।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିଜ ଉପରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଥାଏ; ଏହାଙ୍କର ଆଧିନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଶ୍ରେଯାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଵିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତାତ୍। ସ୍ଵଧର୍ମେ ନିଧନଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରଧର୍ମୋ ଭଯାଵହଃ।।3.35।।
ନିଜ ଧର୍ମ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମ ଭଲ ଭାବେ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ନିଜ ଧର୍ମରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଭଲ, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମ ଭୟ ଦେଇଥାଏ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଅଥ କେନ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ପାପଂ ଚରତି ପୂରୁଷଃ। ଅନିଚ୍ଛନ୍ନପି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ବଲାଦିଵ ନିଯୋଜିତଃ।।3.36।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ, ଏମିତି କ'ଣ ଶକ୍ତି ଅଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ବଳଜୋରେ ପାପ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ କାମ ଏଷ କ୍ରୋଧ ଏଷ ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭଵଃ। ମହାଶନୋ ମହାପାପ୍ମା ଵିଦ୍ଧ୍ଯେନମିହ ଵୈରିଣମ୍।।3.37।।
ଭଗବାନ କହିଲେ: ଏହା ହେଉଛି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ, ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହା ବଡ଼ ଭୋଗୀ, ବଡ଼ ପାପୀ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଜାଣ।
ଧୂମେନାଵ୍ରିଯତେ ଵହ୍ନିର୍ଯଥାଽଽଦର୍ଶୋ ମଲେନ ଚ। ଯଥୋଲ୍ବେନାଵୃତୋ ଗର୍ଭସ୍ତଥା ତେନେଦମାଵୃତମ୍।।3.38।।
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଆଁ ଢାକିଦେଉଛି, ଦର୍ପଣକୁ ଧୂଳି ଢାକିଦେଉଛି, ଗର୍ଭକୁ ଗର୍ଭାଶୟ ଢାକିଦେଉଛି, ସେପରି ଏହି କାମ ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକିଦେଉଛି।
ଆଵୃତଂ ଜ୍ଞାନମେତେନ ଜ୍ଞାନିନୋ ନିତ୍ଯଵୈରିଣା। କାମରୂପେଣ କୌନ୍ତେଯ ଦୁଷ୍ପୂରେଣାନଲେନ ଚ।।3.39।।
ଏହି କାମ ରୂପ ଅତୃପ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଚିରକାଳର ଶତ୍ରୁ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକିଦେଉଛି, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ଯାଧିଷ୍ଠାନମୁଚ୍ଯତେ। ଏତୈର୍ଵିମୋହଯତ୍ଯେଷ ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ଯ ଦେହିନମ୍।।3.40।।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ତିନି ଏହାର ଆଧାର; ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେହୀଙ୍କୁ ମୁହଁ କରାଏ, ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକିଦେଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାଦୌ ନିଯମ୍ଯ ଭରତର୍ଷଭ। ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରଜହି ହ୍ଯେନଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନନାଶନମ୍।।3.41।।
ତେଣୁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ପାପକୁ ଦୂର କର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପରାଣ୍ଯାହୁରିନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରଂ ମନଃ। ମନସସ୍ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରତସ୍ତୁ ସଃ।।3.42।।
କୁହାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଠାରୁ ମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ, ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ସଂସ୍ତଭ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା। ଜହି ଶତ୍ରୁଂ ମହାବାହୋ କାମରୂପଂ ଦୁରାସଦମ୍।।3.43।।
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଉପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜାଣି, ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ କରି, ହେ ମହାବାହୁ, ଦୁର୍ଲଭ ଶତ୍ରୁ କାମକୁ ଦୂର କର।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଇମଂ ଵିଵସ୍ଵତେ ଯୋଗଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନହମଵ୍ଯଯମ୍। ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ମନଵେ ପ୍ରାହ ମନୁରିକ୍ଷ୍ଵାକଵେଽବ୍ରଵୀତ୍।।4.1।।
ଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ମୁଁ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଯୋଗକୁ ପ୍ରଥମେ ବିବସ୍ବାନ୍ତକୁ କହିଥିଲି; ବିବସ୍ବାନ୍ତ ଏହାକୁ ମନୁଙ୍କୁ କହିଲେ, ମନୁ ଏହାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଏଵଂ ପରମ୍ପରାପ୍ରାପ୍ତମିମଂ ରାଜର୍ଷଯୋ ଵିଦୁଃ। ସ କାଲେନେହ ମହତା ଯୋଗୋ ନଷ୍ଟଃ ପରନ୍ତପ।।4.2।।
ଏଭଳି ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଏହି ଯୋଗକୁ ବୁଝିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଏହି ଯୋଗ ଏଠାରେ ହରାଇଯାଇଛି।
ସ ଏଵାଯଂ ମଯା ତେଽଦ୍ଯ ଯୋଗଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୁରାତନଃ। ଭକ୍ତୋଽସି ମେ ସଖା ଚେତି ରହସ୍ଯଂ ହ୍ଯେତଦୁତ୍ତମମ୍।।4.3।।
ସେଇ ପୁରୁଣା ଯୋଗକୁ ଆଜି ମୁଁ ତୋତେ କହୁଛି; କାରଣ, ତୁମେ ମୋର ଭକ୍ତ ଏବଂ ବନ୍ଧୁ — ଏହା ଅତି ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଅପରଂ ଭଵତୋ ଜନ୍ମ ପରଂ ଜନ୍ମ ଵିଵସ୍ଵତଃ। କଥମେତଦ୍ଵିଜାନୀଯାଂ ତ୍ଵମାଦୌ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନିତି।।4.4।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ — ଆପଣଙ୍କର ଜନ୍ମ ନୂତନ, ବିବସ୍ବାନ୍ତଙ୍କର ଜନ୍ମ ପୁରୁଣା; ତେବେ ଆପଣ ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଏହା କହିଥିଲେ ବୋଲି ମୁଁ କିପରି ବୁଝିବି?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ବହୂନି ମେ ଵ୍ଯତୀତାନି ଜନ୍ମାନି ତଵ ଚାର୍ଜୁନ। ତାନ୍ଯହଂ ଵେଦ ସର୍ଵାଣି ନ ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ଥ ପରନ୍ତପ।।4.5।।
ଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ହେ ଅର୍ଜୁନ, ତୋର ଏବଂ ମୋର ବହୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଯାଇଛି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସମସ୍ତେ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜାଣୁନାହାଁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ।
ଅଜୋଽପି ସନ୍ନଵ୍ଯଯାତ୍ମା ଭୂତାନାମୀଶ୍ଵରୋଽପି ସନ୍। ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାମଧିଷ୍ଠାଯ ସଂଭଵାମ୍ଯାତ୍ମମାଯଯା।।4.6।।
ମୁଁ ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିନାଶୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଯଦା ଯଦା ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଗ୍ଲାନିର୍ଭଵତି ଭାରତ। ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନମଧର୍ମସ୍ଯ ତଦାଽଽତ୍ମାନଂ ସୃଜାମ୍ଯହମ୍।।4.7।।
ହେ ଭାରତ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନିଜେ ଅବତରଣ କରେ।
ପରିତ୍ରାଣାଯ ସାଧୂନାଂ ଵିନାଶାଯ ଚ ଦୁଷ୍କୃତାମ୍। ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନାର୍ଥାଯ ସଂଭଵାମି ଯୁଗେ ଯୁଗେ।।4.8।।
ସାଧୁମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇବା, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅବତାର ନେଉଛି।
ଜନ୍ମ କର୍ମ ଚ ମେ ଦିଵ୍ଯମେଵଂ ଯୋ ଵେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନୈତି ମାମେତି ସୋଽର୍ଜୁନ।।4.9।।
ମୋର ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଯିଏ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣେ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇନାହାଁ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସେ, ହେ ଅର୍ଜୁନ।
ଵୀତରାଗଭଯକ୍ରୋଧା ମନ୍ମଯା ମାମୁପାଶ୍ରିତାଃ। ବହଵୋ ଜ୍ଞାନତପସା ପୂତା ମଦ୍ଭାଵମାଗତାଃ।।4.10।।
ଯେମାନେ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି, ମୋତେ ମନ ଲଗାଇ ଓ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ମୋର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଯେ ଯଥା ମାଂ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ତାଂସ୍ତଥୈଵ ଭଜାମ୍ଯହମ୍। ମମ ଵର୍ତ୍ମାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ଵଶଃ।।4.11।।
ମୋତେ ଯେମିତି ଯେମିତି ଲୋକେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖେଁ; ହେ ପାର୍ଥ, ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ମୋର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
କାଙ୍କ୍ଷନ୍ତଃ କର୍ମଣାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ଯଜନ୍ତ ଇହ ଦେଵତାଃ। କ୍ଷିପ୍ରଂ ହି ମାନୁଷେ ଲୋକେ ସିଦ୍ଧିର୍ଭଵତି କର୍ମଜା।।4.12।।
କାମନା ରଖି ଲୋକେ କାର୍ଯ୍ୟର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; କାରଣ, ମାନବ ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ମିଳେ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଂ ମଯା ସୃଷ୍ଟଂ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଶଃ। ତସ୍ଯ କର୍ତାରମପି ମାଂ ଵିଦ୍ଧ୍ଯକର୍ତାରମଵ୍ଯଯମ୍।।4.13।।
ମୁଁ ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚାରି ପ୍ରକାରର ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି; ଏହାର ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଜାଣ।
ନ ମାଂ କର୍ମାଣି ଲିମ୍ପନ୍ତି ନ ମେ କର୍ମଫଲେ ସ୍ପୃହା। ଇତି ମାଂ ଯୋଽଭିଜାନାତି କର୍ମଭିର୍ନ ସ ବଧ୍ଯତେ।।4.14।।
କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମୋତେ ଲାଗିନାହାନ୍ତି, ମୋତେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳର ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ; ଯିଏ ଏହିପରି ମୋତେ ଜାଣେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧା ହୁଏନାହିଁ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୃତଂ କର୍ମ ପୂର୍ଵୈରପି ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ। କୁରୁ କର୍ମୈଵ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵୈଃ ପୂର୍ଵତରଂ କୃତମ୍।।4.15।।
ଏହିପରି ଜାଣି, ପୂର୍ବରୁ ମୁକ୍ତିକାମୀମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ କରିଥିବା ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର।
କିଂ କର୍ମ କିମକର୍ମେତି କଵଯୋଽପ୍ଯତ୍ର ମୋହିତାଃ। ତତ୍ତେ କର୍ମ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୋକ୍ଷ୍ଯସେଽଶୁଭାତ୍।।4.16।।
କଣ କାର୍ଯ୍ୟ, କଣ ଅକାର୍ଯ୍ୟ — ଏହାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଁ ତୋତେ ବୁଝେଇବି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ତୁମେ ଅଶୁଭରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
କର୍ମଣୋ ହ୍ଯପି ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଚ ଵିକର୍ମଣଃ। ଅକର୍ମଣଶ୍ଚ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଗହନା କର୍ମଣୋ ଗତିଃ।।4.17।।
କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର, ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର, ଅକାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର; କାର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଅତି ଗଭୀର।
କର୍ମଣ୍ଯକର୍ମ ଯଃ ପଶ୍ଯେଦକର୍ମଣି ଚ କର୍ମ ଯଃ। ସ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ସ ଯୁକ୍ତଃ କୃତ୍ସ୍ନକର୍ମକୃତ୍।।4.18।।
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ।