ନ ମେ ପାର୍ଥାସ୍ତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କିଞ୍ଚନ। ନାନଵାପ୍ତମଵାପ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତ ଏଵ ଚ କର୍ମଣି।।3.22।।
ହେ ପାର୍ଥ, ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି କରିବାକୁ ନାହିଁ, କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ତ ଅଛି ନାହିଁ। ତଥାପି ମୁଁ କର୍ମ କରୁଛି।
ଯଦି ହ୍ଯହଂ ନ ଵର୍ତେଯଂ ଜାତୁ କର୍ମଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ। ମମ ଵର୍ତ୍ମାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ଵଶଃ।।3.23।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯଦି ମୁଁ କେବେ କର୍ମ କରିବାରେ ଅଲସ ହେଉଥାଏ, ଲୋକେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ।
ଉତ୍ସୀଦେଯୁରିମେ ଲୋକା ନ କୁର୍ଯାଂ କର୍ମ ଚେଦହମ୍। ସଙ୍କରସ୍ଯ ଚ କର୍ତା ସ୍ଯାମୁପହନ୍ଯାମିମାଃ ପ୍ରଜାଃ।।3.24।।
ଯଦି ମୁଁ କର୍ମ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହେଯିବ। ମୁଁ ସଂକରର କାରଣ ହେବି ଓ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି।
ସକ୍ତାଃ କର୍ମଣ୍ଯଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଯଥା କୁର୍ଵନ୍ତି ଭାରତ। କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତଥାସକ୍ତଶ୍ିଚକୀର୍ଷୁର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହମ୍।।3.25।।
ହେ ଭାରତ, ଅବିଦ୍ୟାମାନେ ଯେପରି କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ରଖି କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ, ସଂସାରର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ବୁଦ୍ଧିଭେଦଂ ଜନଯେଦଜ୍ଞାନାଂ କର୍ମସଙ୍ଗିନାମ୍। ଜୋଷଯେତ୍ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଯୁକ୍ତଃ ସମାଚରନ୍।।3.26।।
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ବୁଝିବାକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ନିଜେ ନିୟମିତ ଭାବେ କର୍ମ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ପ୍ରକୃତେଃ କ୍ରିଯମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ସର୍ଵଶଃ। ଅହଙ୍କାରଵିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତାଽହମିତି ମନ୍ଯତେ।।3.27।।
ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ, 'ମୁଁ କରୁଛି' ବୋଲି ଭାବେ।
ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଯୋଃ। ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ସଜ୍ଜତେ।।3.28।।
ହେ ମହାବାହୁ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ବୁଝି, 'ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ' ବୋଲି ଭାବି, ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣସମ୍ମୂଢାଃ ସଜ୍ଜନ୍ତେ ଗୁଣକର୍ମସୁ। ତାନକୃତ୍ସ୍ନଵିଦୋ ମନ୍ଦାନ୍କୃତ୍ସ୍ନଵିନ୍ନ ଵିଚାଲଯେତ୍।।3.29।।
ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ଲୋକେ ଗୁଣ ଓ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିନଥିବା ଏହି ମନ୍ଦ ଲୋକଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଚଳିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମଯି ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ସଂନ୍ଯସ୍ଯାଧ୍ଯାତ୍ମଚେତସା। ନିରାଶୀର୍ନିର୍ମମୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ।।3.30।।
ନିଜ ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଲଗାଇ, ସମସ୍ତ କର୍ମ ମୋ ପାଖରେ ଛାଡ଼ିଦେ; ଆଶା ଓ ମମତା ଛାଡ଼ି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ବିନା ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଯେ ମେ ମତମିଦଂ ନିତ୍ଯମନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମାନଵାଃ। ଶ୍ରଦ୍ଧାଵନ୍ତୋଽନସୂଯନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତେଽପି କର୍ମଭିଃ।।3.31।।
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମୋ ଉପଦେଶକୁ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯେ ତ୍ଵେତଦଭ୍ଯସୂଯନ୍ତୋ ନାନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମେ ମତମ୍। ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିମୂଢାଂସ୍ତାନ୍ଵିଦ୍ଧି ନଷ୍ଟାନଚେତସଃ।।3.32।।
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୋ ଉପଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରାନ୍ତ, ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ନଥିବା, ହରାଇଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ସଦୃଶଂ ଚେଷ୍ଟତେ ସ୍ଵସ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଜ୍ଞାନଵାନପି। ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ଭୂତାନି ନିଗ୍ରହଃ କିଂ କରିଷ୍ଯତି।।3.33।।
ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି। ନିୟମ କିଛି କରିପାରିବ କି?
ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯାର୍ଥେ ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ। ତଯୋର୍ନ ଵଶମାଗଚ୍ଛେତ୍ତୌ ହ୍ଯସ୍ଯ ପରିପନ୍ଥିନୌ।।3.34।।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିଜ ଉପରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଥାଏ; ଏହାଙ୍କର ଆଧିନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଶ୍ରେଯାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଵିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତାତ୍। ସ୍ଵଧର୍ମେ ନିଧନଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରଧର୍ମୋ ଭଯାଵହଃ।।3.35।।
ନିଜ ଧର୍ମ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମ ଭଲ ଭାବେ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ନିଜ ଧର୍ମରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଭଲ, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମ ଭୟ ଦେଇଥାଏ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଅଥ କେନ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ପାପଂ ଚରତି ପୂରୁଷଃ। ଅନିଚ୍ଛନ୍ନପି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ବଲାଦିଵ ନିଯୋଜିତଃ।।3.36।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ, ଏମିତି କ'ଣ ଶକ୍ତି ଅଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ବଳଜୋରେ ପାପ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ କାମ ଏଷ କ୍ରୋଧ ଏଷ ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭଵଃ। ମହାଶନୋ ମହାପାପ୍ମା ଵିଦ୍ଧ୍ଯେନମିହ ଵୈରିଣମ୍।।3.37।।
ଭଗବାନ କହିଲେ: ଏହା ହେଉଛି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ, ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହା ବଡ଼ ଭୋଗୀ, ବଡ଼ ପାପୀ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଜାଣ।
ଧୂମେନାଵ୍ରିଯତେ ଵହ୍ନିର୍ଯଥାଽଽଦର୍ଶୋ ମଲେନ ଚ। ଯଥୋଲ୍ବେନାଵୃତୋ ଗର୍ଭସ୍ତଥା ତେନେଦମାଵୃତମ୍।।3.38।।
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଆଁ ଢାକିଦେଉଛି, ଦର୍ପଣକୁ ଧୂଳି ଢାକିଦେଉଛି, ଗର୍ଭକୁ ଗର୍ଭାଶୟ ଢାକିଦେଉଛି, ସେପରି ଏହି କାମ ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକିଦେଉଛି।
ଆଵୃତଂ ଜ୍ଞାନମେତେନ ଜ୍ଞାନିନୋ ନିତ୍ଯଵୈରିଣା। କାମରୂପେଣ କୌନ୍ତେଯ ଦୁଷ୍ପୂରେଣାନଲେନ ଚ।।3.39।।
ଏହି କାମ ରୂପ ଅତୃପ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଚିରକାଳର ଶତ୍ରୁ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକିଦେଉଛି, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ଯାଧିଷ୍ଠାନମୁଚ୍ଯତେ। ଏତୈର୍ଵିମୋହଯତ୍ଯେଷ ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ଯ ଦେହିନମ୍।।3.40।।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ତିନି ଏହାର ଆଧାର; ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେହୀଙ୍କୁ ମୁହଁ କରାଏ, ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକିଦେଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାଦୌ ନିଯମ୍ଯ ଭରତର୍ଷଭ। ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରଜହି ହ୍ଯେନଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନନାଶନମ୍।।3.41।।
ତେଣୁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ପାପକୁ ଦୂର କର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପରାଣ୍ଯାହୁରିନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରଂ ମନଃ। ମନସସ୍ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରତସ୍ତୁ ସଃ।।3.42।।
କୁହାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଠାରୁ ମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ, ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ସଂସ୍ତଭ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା। ଜହି ଶତ୍ରୁଂ ମହାବାହୋ କାମରୂପଂ ଦୁରାସଦମ୍।।3.43।।
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଉପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜାଣି, ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ କରି, ହେ ମହାବାହୁ, ଦୁର୍ଲଭ ଶତ୍ରୁ କାମକୁ ଦୂର କର।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଇମଂ ଵିଵସ୍ଵତେ ଯୋଗଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନହମଵ୍ଯଯମ୍। ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ମନଵେ ପ୍ରାହ ମନୁରିକ୍ଷ୍ଵାକଵେଽବ୍ରଵୀତ୍।।4.1।।
ଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ମୁଁ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଯୋଗକୁ ପ୍ରଥମେ ବିବସ୍ବାନ୍ତକୁ କହିଥିଲି; ବିବସ୍ବାନ୍ତ ଏହାକୁ ମନୁଙ୍କୁ କହିଲେ, ମନୁ ଏହାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଏଵଂ ପରମ୍ପରାପ୍ରାପ୍ତମିମଂ ରାଜର୍ଷଯୋ ଵିଦୁଃ। ସ କାଲେନେହ ମହତା ଯୋଗୋ ନଷ୍ଟଃ ପରନ୍ତପ।।4.2।।
ଏଭଳି ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଏହି ଯୋଗକୁ ବୁଝିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଏହି ଯୋଗ ଏଠାରେ ହରାଇଯାଇଛି।
ସ ଏଵାଯଂ ମଯା ତେଽଦ୍ଯ ଯୋଗଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୁରାତନଃ। ଭକ୍ତୋଽସି ମେ ସଖା ଚେତି ରହସ୍ଯଂ ହ୍ଯେତଦୁତ୍ତମମ୍।।4.3।।
ସେଇ ପୁରୁଣା ଯୋଗକୁ ଆଜି ମୁଁ ତୋତେ କହୁଛି; କାରଣ, ତୁମେ ମୋର ଭକ୍ତ ଏବଂ ବନ୍ଧୁ — ଏହା ଅତି ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଅପରଂ ଭଵତୋ ଜନ୍ମ ପରଂ ଜନ୍ମ ଵିଵସ୍ଵତଃ। କଥମେତଦ୍ଵିଜାନୀଯାଂ ତ୍ଵମାଦୌ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନିତି।।4.4।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ — ଆପଣଙ୍କର ଜନ୍ମ ନୂତନ, ବିବସ୍ବାନ୍ତଙ୍କର ଜନ୍ମ ପୁରୁଣା; ତେବେ ଆପଣ ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଏହା କହିଥିଲେ ବୋଲି ମୁଁ କିପରି ବୁଝିବି?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ବହୂନି ମେ ଵ୍ଯତୀତାନି ଜନ୍ମାନି ତଵ ଚାର୍ଜୁନ। ତାନ୍ଯହଂ ଵେଦ ସର୍ଵାଣି ନ ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ଥ ପରନ୍ତପ।।4.5।।
ଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ହେ ଅର୍ଜୁନ, ତୋର ଏବଂ ମୋର ବହୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଯାଇଛି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସମସ୍ତେ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜାଣୁନାହାଁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ।
ଅଜୋଽପି ସନ୍ନଵ୍ଯଯାତ୍ମା ଭୂତାନାମୀଶ୍ଵରୋଽପି ସନ୍। ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାମଧିଷ୍ଠାଯ ସଂଭଵାମ୍ଯାତ୍ମମାଯଯା।।4.6।।
ମୁଁ ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିନାଶୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଯଦା ଯଦା ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଗ୍ଲାନିର୍ଭଵତି ଭାରତ। ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନମଧର୍ମସ୍ଯ ତଦାଽଽତ୍ମାନଂ ସୃଜାମ୍ଯହମ୍।।4.7।।
ହେ ଭାରତ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନିଜେ ଅବତରଣ କରେ।
ପରିତ୍ରାଣାଯ ସାଧୂନାଂ ଵିନାଶାଯ ଚ ଦୁଷ୍କୃତାମ୍। ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନାର୍ଥାଯ ସଂଭଵାମି ଯୁଗେ ଯୁଗେ।।4.8।।
ସାଧୁମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇବା, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅବତାର ନେଉଛି।