ଇଷ୍ଟାନ୍ଭୋଗାନ୍ହି ଵୋ ଦେଵା ଦାସ୍ଯନ୍ତେ ଯଜ୍ଞଭାଵିତାଃ। ତୈର୍ଦତ୍ତାନପ୍ରଦାଯୈଭ୍ଯୋ ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସ୍ତେନ ଏଵ ସଃ।।3.12।।
ଯଜ୍ଞରେ ପୋଷିତ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଭୋଗବସ୍ତୁ ଦେଇଥିବେ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଇନଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଦାନ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଚୋର।
ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଶିନଃ ସନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ। ଭୁଞ୍ଜତେ ତେ ତ୍ଵଘଂ ପାପା ଯେ ପଚନ୍ତ୍ଯାତ୍ମକାରଣାତ୍।।3.13।।
ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଗ କରୁଥିବା ସଜ୍ଜନମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ରନ୍ଧନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ନାଦ୍ଭଵନ୍ତି ଭୂତାନି ପର୍ଜନ୍ଯାଦନ୍ନସମ୍ଭଵଃ। ଯଜ୍ଞାଦ୍ଭଵତି ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ଭଵଃ।।3.14।।
ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବର୍ଷାରୁ ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ, ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ, ଯଜ୍ଞ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭଵଂ ଵିଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷରସମୁଦ୍ଭଵମ୍। ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଗତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍।।3.15।।
କର୍ମ ବେଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ। ବେଦ ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତେଣୁ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବ୍ରହ୍ମ ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟସ୍ତ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ଚକ୍ରଂ ନାନୁଵର୍ତଯତୀହ ଯଃ। ଅଘାଯୁରିନ୍ଦ୍ରିଯାରାମୋ ମୋଘଂ ପାର୍ଥ ସ ଜୀଵତି।।3.16।।
ଏଭଳି ଚଳିଥିବା ଚକ୍ରକୁ ଯିଏ ଏଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲଗି ଥାଏ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ଅର୍ଥହୀନ ଓ ପାପମୟ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି।
ଯସ୍ତ୍ଵାତ୍ମରତିରେଵ ସ୍ଯାଦାତ୍ମତୃପ୍ତଶ୍ଚ ମାନଵଃ। ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ।।3.17।।
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମାନେ, ନିଜେ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବାକୁ ଅଛି ନାହିଁ।
ନୈଵ ତସ୍ଯ କୃତେନାର୍ଥୋ ନାକୃତେନେହ କଶ୍ଚନ। ନ ଚାସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କଶ୍ିଚଦର୍ଥଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ।।3.18।।
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ନ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ। ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀରେ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦସକ୍ତଃ ସତତଂ କାର୍ଯଂ କର୍ମ ସମାଚର। ଅସକ୍ତୋ ହ୍ଯାଚରନ୍କର୍ମ ପରମାପ୍ନୋତି ପୂରୁଷଃ।।3.19।।
ତେଣୁ, ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କର। କାରଣ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କର୍ମ କଲେ ମଣିଷ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁଥାଏ।
କର୍ମଣୈଵ ହି ସଂସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତା ଜନକାଦଯଃ। ଲୋକସଂଗ୍ରହମେଵାପି ସଂପଶ୍ଯନ୍କର୍ତୁମର୍ହସି।।3.20।।
ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ କର୍ମ କରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ। ସଂସାରର ମଙ୍ଗଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦ୍ଯଦାଚରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତତ୍ତଦେଵେତରୋ ଜନଃ। ସ ଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ ଲୋକସ୍ତଦନୁଵର୍ତତେ।।3.21।।
ଯେଉଁ କାମ କରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଯେଉଁ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାଏ, ସଂସାର ତାହାକୁ ଅନୁସରେ।
ନ ମେ ପାର୍ଥାସ୍ତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କିଞ୍ଚନ। ନାନଵାପ୍ତମଵାପ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତ ଏଵ ଚ କର୍ମଣି।।3.22।।
ହେ ପାର୍ଥ, ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି କରିବାକୁ ନାହିଁ, କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ତ ଅଛି ନାହିଁ। ତଥାପି ମୁଁ କର୍ମ କରୁଛି।
ଯଦି ହ୍ଯହଂ ନ ଵର୍ତେଯଂ ଜାତୁ କର୍ମଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ। ମମ ଵର୍ତ୍ମାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ଵଶଃ।।3.23।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯଦି ମୁଁ କେବେ କର୍ମ କରିବାରେ ଅଲସ ହେଉଥାଏ, ଲୋକେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ।
ଉତ୍ସୀଦେଯୁରିମେ ଲୋକା ନ କୁର୍ଯାଂ କର୍ମ ଚେଦହମ୍। ସଙ୍କରସ୍ଯ ଚ କର୍ତା ସ୍ଯାମୁପହନ୍ଯାମିମାଃ ପ୍ରଜାଃ।।3.24।।
ଯଦି ମୁଁ କର୍ମ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହେଯିବ। ମୁଁ ସଂକରର କାରଣ ହେବି ଓ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି।
ସକ୍ତାଃ କର୍ମଣ୍ଯଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଯଥା କୁର୍ଵନ୍ତି ଭାରତ। କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତଥାସକ୍ତଶ୍ିଚକୀର୍ଷୁର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହମ୍।।3.25।।
ହେ ଭାରତ, ଅବିଦ୍ୟାମାନେ ଯେପରି କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ରଖି କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ, ସଂସାରର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ବୁଦ୍ଧିଭେଦଂ ଜନଯେଦଜ୍ଞାନାଂ କର୍ମସଙ୍ଗିନାମ୍। ଜୋଷଯେତ୍ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଯୁକ୍ତଃ ସମାଚରନ୍।।3.26।।
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ବୁଝିବାକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ନିଜେ ନିୟମିତ ଭାବେ କର୍ମ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ପ୍ରକୃତେଃ କ୍ରିଯମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ସର୍ଵଶଃ। ଅହଙ୍କାରଵିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତାଽହମିତି ମନ୍ଯତେ।।3.27।।
ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ, 'ମୁଁ କରୁଛି' ବୋଲି ଭାବେ।
ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଯୋଃ। ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ସଜ୍ଜତେ।।3.28।।
ହେ ମହାବାହୁ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ବୁଝି, 'ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ' ବୋଲି ଭାବି, ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣସମ୍ମୂଢାଃ ସଜ୍ଜନ୍ତେ ଗୁଣକର୍ମସୁ। ତାନକୃତ୍ସ୍ନଵିଦୋ ମନ୍ଦାନ୍କୃତ୍ସ୍ନଵିନ୍ନ ଵିଚାଲଯେତ୍।।3.29।।
ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ଲୋକେ ଗୁଣ ଓ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିନଥିବା ଏହି ମନ୍ଦ ଲୋକଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଚଳିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମଯି ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ସଂନ୍ଯସ୍ଯାଧ୍ଯାତ୍ମଚେତସା। ନିରାଶୀର୍ନିର୍ମମୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ।।3.30।।
ନିଜ ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଲଗାଇ, ସମସ୍ତ କର୍ମ ମୋ ପାଖରେ ଛାଡ଼ିଦେ; ଆଶା ଓ ମମତା ଛାଡ଼ି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ବିନା ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଯେ ମେ ମତମିଦଂ ନିତ୍ଯମନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମାନଵାଃ। ଶ୍ରଦ୍ଧାଵନ୍ତୋଽନସୂଯନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତେଽପି କର୍ମଭିଃ।।3.31।।
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମୋ ଉପଦେଶକୁ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯେ ତ୍ଵେତଦଭ୍ଯସୂଯନ୍ତୋ ନାନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମେ ମତମ୍। ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିମୂଢାଂସ୍ତାନ୍ଵିଦ୍ଧି ନଷ୍ଟାନଚେତସଃ।।3.32।।
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୋ ଉପଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରାନ୍ତ, ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ନଥିବା, ହରାଇଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ସଦୃଶଂ ଚେଷ୍ଟତେ ସ୍ଵସ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଜ୍ଞାନଵାନପି। ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ଭୂତାନି ନିଗ୍ରହଃ କିଂ କରିଷ୍ଯତି।।3.33।।
ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି। ନିୟମ କିଛି କରିପାରିବ କି?
ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯାର୍ଥେ ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ। ତଯୋର୍ନ ଵଶମାଗଚ୍ଛେତ୍ତୌ ହ୍ଯସ୍ଯ ପରିପନ୍ଥିନୌ।।3.34।।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିଜ ଉପରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଥାଏ; ଏହାଙ୍କର ଆଧିନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଶ୍ରେଯାନ୍ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଵିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତାତ୍। ସ୍ଵଧର୍ମେ ନିଧନଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରଧର୍ମୋ ଭଯାଵହଃ।।3.35।।
ନିଜ ଧର୍ମ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମ ଭଲ ଭାବେ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ନିଜ ଧର୍ମରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଭଲ, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମ ଭୟ ଦେଇଥାଏ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ଅଥ କେନ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ପାପଂ ଚରତି ପୂରୁଷଃ। ଅନିଚ୍ଛନ୍ନପି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ବଲାଦିଵ ନିଯୋଜିତଃ।।3.36।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ, ଏମିତି କ'ଣ ଶକ୍ତି ଅଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ବଳଜୋରେ ପାପ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ?
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ କାମ ଏଷ କ୍ରୋଧ ଏଷ ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭଵଃ। ମହାଶନୋ ମହାପାପ୍ମା ଵିଦ୍ଧ୍ଯେନମିହ ଵୈରିଣମ୍।।3.37।।
ଭଗବାନ କହିଲେ: ଏହା ହେଉଛି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ, ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହା ବଡ଼ ଭୋଗୀ, ବଡ଼ ପାପୀ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଜାଣ।
ଧୂମେନାଵ୍ରିଯତେ ଵହ୍ନିର୍ଯଥାଽଽଦର୍ଶୋ ମଲେନ ଚ। ଯଥୋଲ୍ବେନାଵୃତୋ ଗର୍ଭସ୍ତଥା ତେନେଦମାଵୃତମ୍।।3.38।।
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଆଁ ଢାକିଦେଉଛି, ଦର୍ପଣକୁ ଧୂଳି ଢାକିଦେଉଛି, ଗର୍ଭକୁ ଗର୍ଭାଶୟ ଢାକିଦେଉଛି, ସେପରି ଏହି କାମ ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକିଦେଉଛି।
ଆଵୃତଂ ଜ୍ଞାନମେତେନ ଜ୍ଞାନିନୋ ନିତ୍ଯଵୈରିଣା। କାମରୂପେଣ କୌନ୍ତେଯ ଦୁଷ୍ପୂରେଣାନଲେନ ଚ।।3.39।।
ଏହି କାମ ରୂପ ଅତୃପ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଚିରକାଳର ଶତ୍ରୁ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକିଦେଉଛି, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ଯାଧିଷ୍ଠାନମୁଚ୍ଯତେ। ଏତୈର୍ଵିମୋହଯତ୍ଯେଷ ଜ୍ଞାନମାଵୃତ୍ଯ ଦେହିନମ୍।।3.40।।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ତିନି ଏହାର ଆଧାର; ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେହୀଙ୍କୁ ମୁହଁ କରାଏ, ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକିଦେଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାଦୌ ନିଯମ୍ଯ ଭରତର୍ଷଭ। ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରଜହି ହ୍ଯେନଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନନାଶନମ୍।।3.41।।
ତେଣୁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ପାପକୁ ଦୂର କର।