ଵ୍ଯାମିଶ୍ରେଣେଵ ଵାକ୍ଯେନ ବୁଦ୍ଧିଂ ମୋହଯସୀଵ ମେ। ତଦେକଂ ଵଦ ନିଶ୍ିଚତ୍ଯ ଯେନ ଶ୍ରେଯୋଽହମାପ୍ନୁଯାମ୍।।3.2।।
ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୋ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଛି, ମନେ ହେଉଛି ଦୁଇପ୍ରକାର ଭାବରେ କହୁଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଭ୍ରମ ଦୂର କରି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇପାରିବି, ସେଠିକି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଵିଧା ନିଷ୍ଠା ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତା ମଯାନଘ। ଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ସାଂଖ୍ଯାନାଂ କର୍ମଯୋଗେନ ଯୋଗିନାମ୍।।3.3।।
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ଅନଘ, ଏହି ଜଗତରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇପ୍ରକାର ମାର୍ଗ କଥା କହିଛି—ଜ୍ଞାନମାର୍ଗ ସାଂଖ୍ୟମାନେ ନିମନ୍ତେ, କର୍ମମାର୍ଗ ଯୋଗୀମାନେ ନିମନ୍ତେ।
ନ କର୍ମଣାମନାରମ୍ଭାନ୍ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯଂ ପୁରୁଷୋଽଶ୍ନୁତେ। ନ ଚ ସଂନ୍ଯସନାଦେଵ ସିଦ୍ଧିଂ ସମଧିଗଚ୍ଛତି।।3.4।।
କେବଳ କର୍ମ ଛାଡ଼ି ରହିଲେ କେହି କ୍ରିୟାଶୂନ୍ୟତା ପାଏ ନାହିଁ; କେବଳ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ନାହିଁ।
ନ ହି କଶ୍ିଚତ୍କ୍ଷଣମପି ଜାତୁ ତିଷ୍ଠତ୍ଯକର୍ମକୃତ୍। କାର୍ଯତେ ହ୍ଯଵଶଃ କର୍ମ ସର୍ଵଃ ପ୍ରକୃତିଜୈର୍ଗୁଣୈଃ।।3.5।।
କେହି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ମ ବିନା ରହିପାରେ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ କର୍ମ କରିଥାଏ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସଂଯମ୍ଯ ଯ ଆସ୍ତେ ମନସା ସ୍ମରନ୍। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ଵିମୂଢାତ୍ମା ମିଥ୍ଯାଚାରଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ।।3.6।।
ଯିଏ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଭୋଗବସ୍ତୁ ଭାବିଥାଏ, ସେ ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ଓ ମିଥ୍ୟାଚାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନସା ନିଯମ୍ଯାରଭତେଽର୍ଜୁନ। କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ କର୍ମଯୋଗମସକ୍ତଃ ସ ଵିଶିଷ୍ଯତେ।।3.7।।
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତି ବିନା କର୍ମ କରେ, ସେ ଅର୍ଜୁନ, ସେଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ନିଯତଂ କୁରୁ କର୍ମ ତ୍ଵଂ କର୍ମ ଜ୍ଯାଯୋ ହ୍ଯକର୍ମଣଃ। ଶରୀରଯାତ୍ରାପି ଚ ତେ ନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ଯେଦକର୍ମଣଃ।।3.8।।
ତୁମେ ନିୟତ କର୍ମ କର। କାରଣ କର୍ମ କରିବା ଅକର୍ମ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଅକର୍ମ କରିଲେ ତୁମର ଶରୀର ଚଳାଚଳ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଯଜ୍ଞାର୍ଥାତ୍କର୍ମଣୋଽନ୍ଯତ୍ର ଲୋକୋଽଯଂ କର୍ମବନ୍ଧନଃ। ତଦର୍ଥଂ କର୍ମ କୌନ୍ତେଯ ମୁକ୍ତସଂଗଃ ସମାଚର।।3.9।।
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ବ୍ୟତୀତ, ଏହି ସଂସାର କର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ। ତେଣୁ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କର୍ମ କର।
ସହଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଜାଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରୋଵାଚ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଅନେନ ପ୍ରସଵିଷ୍ଯଧ୍ଵମେଷ ଵୋଽସ୍ତ୍ଵିଷ୍ଟକାମଧୁକ୍।।3.10।।
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି ଯଜ୍ଞ ସହିତ ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, କହିଲେ— 'ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବଢ଼ିବ। ଏହା ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବ।'
ଦେଵାନ୍ଭାଵଯତାନେନ ତେ ଦେଵା ଭାଵଯନ୍ତୁ ଵଃ। ପରସ୍ପରଂ ଭାଵଯନ୍ତଃ ଶ୍ରେଯଃ ପରମଵାପ୍ସ୍ଯଥ।।3.11।।
ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୋଷଣ କର, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ପୋଷଣ କରିବେ। ଏଭଳି ପରସ୍ପର ପୋଷଣ କରି, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିବ।
ଇଷ୍ଟାନ୍ଭୋଗାନ୍ହି ଵୋ ଦେଵା ଦାସ୍ଯନ୍ତେ ଯଜ୍ଞଭାଵିତାଃ। ତୈର୍ଦତ୍ତାନପ୍ରଦାଯୈଭ୍ଯୋ ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସ୍ତେନ ଏଵ ସଃ।।3.12।।
ଯଜ୍ଞରେ ପୋଷିତ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଭୋଗବସ୍ତୁ ଦେଇଥିବେ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଇନଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଦାନ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଚୋର।
ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଶିନଃ ସନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ। ଭୁଞ୍ଜତେ ତେ ତ୍ଵଘଂ ପାପା ଯେ ପଚନ୍ତ୍ଯାତ୍ମକାରଣାତ୍।।3.13।।
ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଗ କରୁଥିବା ସଜ୍ଜନମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ରନ୍ଧନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ନାଦ୍ଭଵନ୍ତି ଭୂତାନି ପର୍ଜନ୍ଯାଦନ୍ନସମ୍ଭଵଃ। ଯଜ୍ଞାଦ୍ଭଵତି ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ଭଵଃ।।3.14।।
ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବର୍ଷାରୁ ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ, ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ, ଯଜ୍ଞ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭଵଂ ଵିଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷରସମୁଦ୍ଭଵମ୍। ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଗତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍।।3.15।।
କର୍ମ ବେଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ। ବେଦ ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତେଣୁ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବ୍ରହ୍ମ ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟସ୍ତ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ଚକ୍ରଂ ନାନୁଵର୍ତଯତୀହ ଯଃ। ଅଘାଯୁରିନ୍ଦ୍ରିଯାରାମୋ ମୋଘଂ ପାର୍ଥ ସ ଜୀଵତି।।3.16।।
ଏଭଳି ଚଳିଥିବା ଚକ୍ରକୁ ଯିଏ ଏଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲଗି ଥାଏ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ଅର୍ଥହୀନ ଓ ପାପମୟ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି।
ଯସ୍ତ୍ଵାତ୍ମରତିରେଵ ସ୍ଯାଦାତ୍ମତୃପ୍ତଶ୍ଚ ମାନଵଃ। ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ।।3.17।।
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମାନେ, ନିଜେ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବାକୁ ଅଛି ନାହିଁ।
ନୈଵ ତସ୍ଯ କୃତେନାର୍ଥୋ ନାକୃତେନେହ କଶ୍ଚନ। ନ ଚାସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କଶ୍ିଚଦର୍ଥଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ।।3.18।।
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ନ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ। ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀରେ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦସକ୍ତଃ ସତତଂ କାର୍ଯଂ କର୍ମ ସମାଚର। ଅସକ୍ତୋ ହ୍ଯାଚରନ୍କର୍ମ ପରମାପ୍ନୋତି ପୂରୁଷଃ।।3.19।।
ତେଣୁ, ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କର। କାରଣ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କର୍ମ କଲେ ମଣିଷ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁଥାଏ।
କର୍ମଣୈଵ ହି ସଂସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତା ଜନକାଦଯଃ। ଲୋକସଂଗ୍ରହମେଵାପି ସଂପଶ୍ଯନ୍କର୍ତୁମର୍ହସି।।3.20।।
ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ କର୍ମ କରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ। ସଂସାରର ମଙ୍ଗଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦ୍ଯଦାଚରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତତ୍ତଦେଵେତରୋ ଜନଃ। ସ ଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ ଲୋକସ୍ତଦନୁଵର୍ତତେ।।3.21।।
ଯେଉଁ କାମ କରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଯେଉଁ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାଏ, ସଂସାର ତାହାକୁ ଅନୁସରେ।
ନ ମେ ପାର୍ଥାସ୍ତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କିଞ୍ଚନ। ନାନଵାପ୍ତମଵାପ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତ ଏଵ ଚ କର୍ମଣି।।3.22।।
ହେ ପାର୍ଥ, ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି କରିବାକୁ ନାହିଁ, କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ତ ଅଛି ନାହିଁ। ତଥାପି ମୁଁ କର୍ମ କରୁଛି।
ଯଦି ହ୍ଯହଂ ନ ଵର୍ତେଯଂ ଜାତୁ କର୍ମଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ। ମମ ଵର୍ତ୍ମାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ଵଶଃ।।3.23।।
ହେ ପାର୍ଥ, ଯଦି ମୁଁ କେବେ କର୍ମ କରିବାରେ ଅଲସ ହେଉଥାଏ, ଲୋକେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ।
ଉତ୍ସୀଦେଯୁରିମେ ଲୋକା ନ କୁର୍ଯାଂ କର୍ମ ଚେଦହମ୍। ସଙ୍କରସ୍ଯ ଚ କର୍ତା ସ୍ଯାମୁପହନ୍ଯାମିମାଃ ପ୍ରଜାଃ।।3.24।।
ଯଦି ମୁଁ କର୍ମ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହେଯିବ। ମୁଁ ସଂକରର କାରଣ ହେବି ଓ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି।
ସକ୍ତାଃ କର୍ମଣ୍ଯଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଯଥା କୁର୍ଵନ୍ତି ଭାରତ। କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତଥାସକ୍ତଶ୍ିଚକୀର୍ଷୁର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହମ୍।।3.25।।
ହେ ଭାରତ, ଅବିଦ୍ୟାମାନେ ଯେପରି କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ରଖି କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ, ସଂସାରର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ବୁଦ୍ଧିଭେଦଂ ଜନଯେଦଜ୍ଞାନାଂ କର୍ମସଙ୍ଗିନାମ୍। ଜୋଷଯେତ୍ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଯୁକ୍ତଃ ସମାଚରନ୍।।3.26।।
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ବୁଝିବାକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ନିଜେ ନିୟମିତ ଭାବେ କର୍ମ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ପ୍ରକୃତେଃ କ୍ରିଯମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ସର୍ଵଶଃ। ଅହଙ୍କାରଵିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତାଽହମିତି ମନ୍ଯତେ।।3.27।।
ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ, 'ମୁଁ କରୁଛି' ବୋଲି ଭାବେ।
ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଯୋଃ। ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ସଜ୍ଜତେ।।3.28।।
ହେ ମହାବାହୁ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ବୁଝି, 'ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ' ବୋଲି ଭାବି, ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣସମ୍ମୂଢାଃ ସଜ୍ଜନ୍ତେ ଗୁଣକର୍ମସୁ। ତାନକୃତ୍ସ୍ନଵିଦୋ ମନ୍ଦାନ୍କୃତ୍ସ୍ନଵିନ୍ନ ଵିଚାଲଯେତ୍।।3.29।।
ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ଲୋକେ ଗୁଣ ଓ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିନଥିବା ଏହି ମନ୍ଦ ଲୋକଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଚଳିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମଯି ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ସଂନ୍ଯସ୍ଯାଧ୍ଯାତ୍ମଚେତସା। ନିରାଶୀର୍ନିର୍ମମୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ।।3.30।।
ନିଜ ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଲଗାଇ, ସମସ୍ତ କର୍ମ ମୋ ପାଖରେ ଛାଡ଼ିଦେ; ଆଶା ଓ ମମତା ଛାଡ଼ି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ବିନା ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଯେ ମେ ମତମିଦଂ ନିତ୍ଯମନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମାନଵାଃ। ଶ୍ରଦ୍ଧାଵନ୍ତୋଽନସୂଯନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତେଽପି କର୍ମଭିଃ।।3.31।।
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମୋ ଉପଦେଶକୁ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।