ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଉଵାଚ ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ସମଵେତା ଯୁଯୁତ୍ସଵଃ। ମାମକାଃ ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚୈଵ କିମକୁର୍ଵତ ସଞ୍ଜଯ।।1.1।।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ହେ ସଞ୍ଜୟ, ଧର୍ମ କ୍ଷେତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁଠି ମୋ ପୁଅମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କଣ କରିଲେ?
ସଞ୍ଜଯ ଉଵାଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ପାଣ୍ଡଵାନୀକଂ ଵ୍ଯୂଢଂ ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତଦା। ଆଚାର୍ଯମୁପସଙ୍ଗମ୍ଯ ରାଜା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍।।1.2।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେତେବେଳେ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଦେଖି, ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ତାଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଏହିପରି କହିଲେ।
ପଶ୍ଯୈତାଂ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାଣାମାଚାର୍ଯ ମହତୀଂ ଚମୂମ୍। ଵ୍ଯୂଢାଂ ଦ୍ରୁପଦପୁତ୍ରେଣ ତଵ ଶିଷ୍ଯେଣ ଧୀମତା।।1.3।।
ହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଦେଖନ୍ତୁ, ଏହି ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କର ବଡ଼ ସେନା, ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଡ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁଅ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଖଳିତ ହୋଇଛି।
ଅତ୍ର ଶୂରା ମହେଷ୍ଵାସା ଭୀମାର୍ଜୁନସମା ଯୁଧି। ଯୁଯୁଧାନୋ ଵିରାଟଶ୍ଚ ଦ୍ରୁପଦଶ୍ଚ ମହାରଥଃ।।1.4।।
ଏଠାରେ ଅନେକ ବୀର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀମ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମାନ। ଯୁୟୁଧାନ, ବିରାଟ ଓ ଡ୍ରୁପଦ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାରଥୀ।
ଧୃଷ୍ଟକେତୁଶ୍ଚେକିତାନଃ କାଶିରାଜଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ପୁରୁଜିତ୍କୁନ୍ତିଭୋଜଶ୍ଚ ଶୈବ୍ଯଶ୍ଚ ନରପୁଙ୍ଗଵଃ।।1.5।।
ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ଚେକିତାନ, କାଶୀର ଶୂରବୀର ରାଜା, ପୁରୁଜିତ, କୁନ୍ତିଭୋଜ, ଶୈବ୍ୟ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ; ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଓତି ସାହସୀ, ଉତ୍ତମୌଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଯୁଧାମନ୍ଯୁଶ୍ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତ ଉତ୍ତମୌଜାଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ସୌଭଦ୍ରୋ ଦ୍ରୌପଦେଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵ ଏଵ ମହାରଥାଃ।।1.6।।
ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାରଥୀ।
ଅସ୍ମାକଂ ତୁ ଵିଶିଷ୍ଟା ଯେ ତାନ୍ନିବୋଧ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ନାଯକା ମମ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାର୍ଥଂ ତାନ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ।।1.7।।
କିନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ସେନାର ଯେଉଁ ମୁଖ୍ୟ ନାୟକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ତୁମକୁ କହୁଛି, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।
ଭଵାନ୍ଭୀଷ୍ମଶ୍ଚ କର୍ଣଶ୍ଚ କୃପଶ୍ଚ ସମିତିଞ୍ଜଯଃ। ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ଵିକର୍ଣଶ୍ଚ ସୌମଦତ୍ତିସ୍ତଥୈଵ ଚ।।1.8।।
ଆପଣ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ବିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୋମଦତ୍ତଙ୍କ ପୁଅ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ।
ଅନ୍ଯେ ଚ ବହଵଃ ଶୂରା ମଦର୍ଥେ ତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତାଃ। ନାନାଶସ୍ତ୍ରପ୍ରହରଣାଃ ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ।।1.9।।
ଏହା ସହିତ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଶୂରବୀର ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଅପର୍ଯାପ୍ତଂ ତଦସ୍ମାକଂ ବଲଂ ଭୀଷ୍ମାଭିରକ୍ଷିତମ୍। ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତ୍ଵିଦମେତେଷାଂ ବଲଂ ଭୀମାଭିରକ୍ଷିତମ୍।।1.10।।
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଆମ ସେନାର ଶକ୍ତି ଅସୀମ; କିନ୍ତୁ ଭୀମଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଏମାନଙ୍କ ସେନାର ଶକ୍ତି ସୀମିତ।
ଅଯନେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଯଥାଭାଗମଵସ୍ଥିତାଃ। ଭୀଷ୍ମମେଵାଭିରକ୍ଷନ୍ତୁ ଭଵନ୍ତଃ ସର୍ଵ ଏଵ ହି।।1.11।।
ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଏକାଠି ସମର୍ଥନ କରନ୍ତୁ।
ତସ୍ଯ ସଂଜନଯନ୍ହର୍ଷଂ କୁରୁଵୃଦ୍ଧଃ ପିତାମହଃ। ସିଂହନାଦଂ ଵିନଦ୍ଯୋଚ୍ଚୈଃ ଶଙ୍ଖଂ ଦଧ୍ମୌ ପ୍ରତାପଵାନ୍।।1.12।।
ତା'ପରେ, କୁରୁବୃଦ୍ଧ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ, ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ, ସିଂହ ଭଳି ଗର୍ଜନ କରି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ।
ତତଃ ଶଙ୍ଖାଶ୍ଚ ଭେର୍ଯଶ୍ଚ ପଣଵାନକଗୋମୁଖାଃ। ସହସୈଵାଭ୍ଯହନ୍ଯନ୍ତ ସ ଶବ୍ଦସ୍ତୁମୁଲୋଽଭଵତ୍।।1.13।।
ତା'ପରେ ଶଂଖ, ଭେରି, ଦଉଳ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଗୋମୁଖ ଏକାଏକି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବାଜିଉଠିଲା, ଏହି ଶବ୍ଦ ଭୟଙ୍କର ହେଲା।
ତତଃ ଶ୍ଵେତୈର୍ହଯୈର୍ଯୁକ୍ତେ ମହତି ସ୍ଯନ୍ଦନେ ସ୍ଥିତୌ। ମାଧଵଃ ପାଣ୍ଡଵଶ୍ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯୌ ଶଙ୍ଖୌ ପ୍ରଦଧ୍ମତୁଃ।।1.14।।
ତା'ପରେ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗିଥିବା ବଡ଼ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାଇ ମାଧବ ଓ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅ ଅର୍ଜୁନ ଦୁଇଁଜଣେ ଦିବ୍ୟ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ।
ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯଂ ହୃଷୀକେଶୋ ଦେଵଦତ୍ତଂ ଧନଂଜଯଃ। ପୌଣ୍ଡ୍ରଂ ଦଧ୍ମୌ ମହାଶଙ୍ଖଂ ଭୀମକର୍ମା ଵୃକୋଦରଃ।।1.15।।
ହୃଷୀକେଶ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ, ଧନଞ୍ଜୟ ଦେବଦତ୍ତ ଓ ଭୀମକର୍ମା ବୃକୋଦର ମହାଶଂଖ ପୌଣ୍ଡ୍ର ଫୁଙ୍ଗିଲେ।
ଅନନ୍ତଵିଜଯଂ ରାଜା କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ନକୁଲଃ ସହଦେଵଶ୍ଚ ସୁଘୋଷମଣିପୁଷ୍ପକୌ।।1.16।।
କୁନ୍ତୀଙ୍କ ପୁଅ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅନନ୍ତବିଜୟ ଶଂଖ, ନକୁଳ ସୁଘୋଷ ଓ ସହଦେବ ମଣିପୁଷ୍ପକ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ।
କାଶ୍ଯଶ୍ଚ ପରମେଷ୍ଵାସଃ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଚ ମହାରଥଃ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ଵିରାଟଶ୍ଚ ସାତ୍ଯକିଶ୍ଚାପରାଜିତଃ।।1.17।।
କାଶୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ରାଜା, ମହାରଥୀ ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ବିରାଟ ଓ ଅଜୟ ସାତ୍ୟକି—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଦ୍ରୁପଦୋ ଦ୍ରୌପଦେଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ପୃଥିଵୀପତେ। ସୌଭଦ୍ରଶ୍ଚ ମହାବାହୁଃ ଶଙ୍ଖାନ୍ଦଧ୍ମୁଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍।।1.18।।
ଡ୍ରୁପଦ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ ଏକ-ଏକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ, ହେ ପୃଥିବୀର ରାଜା।
ସ ଘୋଷୋ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ହୃଦଯାନି ଵ୍ଯଦାରଯତ୍। ନଭଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଂ ଚୈଵ ତୁମୁଲୋ ଵ୍ଯନୁନାଦଯନ୍।।1.19।।
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଭେଦିଦେଲା, ଏହି ଗୁଞ୍ଜନ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ତଳ ଭାବରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା।
ଅଥ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍କପିଧ୍ଵଜଃ। ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଶସ୍ତ୍ରସଂପାତେ ଧନୁରୁଦ୍ଯମ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵଃ।।1.20।।
ତାପରେ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ବାନର ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ପାଣ୍ଡବ, ଶସ୍ତ୍ର ଝଂପ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, ରାଜା।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ ହୃଷୀକେଶଂ ତଦା ଵାକ୍ଯମିଦମାହ ମହୀପତେ। ସେନଯୋରୁଭଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ରଥଂ ସ୍ଥାପଯ ମେଽଚ୍ଯୁତ।।1.21।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ — ଅଚ୍ୟୁତ, ଦୟାକରି ମୋର ରଥକୁ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଖ।
ଯାଵଦେତାନ୍ନିରୀକ୍ଷେଽହଂ ଯୋଦ୍ଧୁକାମାନଵସ୍ଥିତାନ୍। କୈର୍ମଯା ସହ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯମସ୍ମିନ୍ରଣସମୁଦ୍ଯମେ।।1.22।।
ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଏହି ମନୋବଳୀ ଲୋକମାନେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ଦଉଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିବି, ଏବଂ ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ କେଉଁଠାରେ କାହା ସହିତ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତାହା ଜାଣିପାରିବି।
ଯୋତ୍ସ୍ଯମାନାନଵେକ୍ଷେଽହଂ ଯ ଏତେଽତ୍ର ସମାଗତାଃ। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେର୍ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଵଃ।।1.23।।
ମୁଁ ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏମାନେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ସଂଜଯ ଉଵାଚ ଏଵମୁକ୍ତୋ ହୃଷୀକେଶୋ ଗୁଡାକେଶେନ ଭାରତ। ସେନଯୋରୁଭଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ରଥୋତ୍ତମମ୍।।1.24।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଗୁଡାକେଶ ଏପରି କହିବା ପରେ, ହୃଷୀକେଶ ଭାରତ, ଦୁଇଟି ସେନାର ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥକୁ ରଖିଦେଲେ।
ଭୀଷ୍ମଦ୍ରୋଣପ୍ରମୁଖତଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍। ଉଵାଚ ପାର୍ଥ ପଶ୍ଯୈତାନ୍ସମଵେତାନ୍କୁରୂନିତି।।1.25।।
ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀମାନେ ଏବଂ ଭୂମିର ଅନ୍ୟ ଶାସକମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ହୃଷୀକେଶ କହିଲେ— ପାର୍ଥ, ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ କୁରୁମାନେ ଦେଖ।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ସ୍ଥିତାନ୍ପାର୍ଥଃ ପିତୃ़ନଥ ପିତାମହାନ୍। ଆଚାର୍ଯାନ୍ମାତୁଲାନ୍ଭ୍ରାତୃ़ନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ପୌତ୍ରାନ୍ସଖୀଂସ୍ତଥା।।1.26।।
ସେଠାରେ, ପାର୍ଥ ଦେଖିଲେ— ଦୁଇ ସେନାରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ତାଙ୍କର ପିତା, ପିତାମହ, ଶିକ୍ଷକ, ମାମା, ଭାଇ, ପୁଅ, ପୋତା, ସଙ୍ଗୀ, ଶ୍ୱଶୁର ଓ ମିତ୍ରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ଶ୍ଵଶୁରାନ୍ସୁହୃଦଶ୍ଚୈଵ ସେନଯୋରୁଭଯୋରପି। ତାନ୍ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସ କୌନ୍ତେଯଃ ସର୍ଵାନ୍ବନ୍ଧୂନଵସ୍ଥିତାନ୍।।1.27।।
କୌନ୍ତେୟ ନିଜ ପରିବାର ଓ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି, ଗଭୀର ଦୟାରେ ଭରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହିପରି କହିଲେ।
ଅର୍ଜୁନ ଉଵାଚ କୃପଯା ପରଯାଽଽଵିଷ୍ଟୋ ଵିଷୀଦନ୍ନିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେମଂ ସ୍ଵଜନଂ କୃଷ୍ଣ ଯୁଯୁତ୍ସୁଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍।।1.28।।
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ମୋ ନିଜ ଲୋକମାନେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଦେଖି...
ସୀଦନ୍ତି ମମ ଗାତ୍ରାଣି ମୁଖଂ ଚ ପରିଶୁଷ୍ଯତି। ଵେପଥୁଶ୍ଚ ଶରୀରେ ମେ ରୋମହର୍ଷଶ୍ଚ ଜାଯତେ।।1.29।।
ମୋ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ମୋ ମୁହଁ ଶୁଖିଯାଉଛି, ଶରୀର କମ୍ପିଉଛି, ଚୁଲ ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି।
ଗାଣ୍ଡୀଵଂ ସ୍ରଂସତେ ହସ୍ତାତ୍ତ୍ଵକ୍ଚୈଵ ପରିଦହ୍ଯତେ। ନ ଚ ଶକ୍ନୋମ୍ଯଵସ୍ଥାତୁଂ ଭ୍ରମତୀଵ ଚ ମେ ମନଃ।।1.30।।
ଗାଣ୍ଡୀବ ହସ୍ତରୁ ଖସିଯାଉଛି, ଚମ୍ମା ଜଳିଉଛି, ମୁଁ ଦଢ଼ି ରହିପାରୁନାହିଁ, ମୋ ମନ ଭ୍ରମିଉଛି।