ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଯେଉଁମାନେ ଅନନ୍ୟ ଭୋଗବିଲାସ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଆସକ୍ତ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ସେଠାରେ ହରାଇଯାଏ, ଏମିତି ଲୋକଙ୍କର ନିଶ୍ଚଳ ଧ୍ୟାନମୟ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅର୍ଜୁନ, ବେଦ ତିନି ପ୍ରକୃତିଗୁଣ ଉପରେ କଥା ହୁଏ, ତୁମେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା, ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ, ଲାଭ ଓ ରକ୍ଷା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଇ ରୁହ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ବେଦର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଏକ ଛୋଟ କୂଆ ଯେତେ ଦରକାର, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବଡ଼ ବନ୍ୟା ଜଳ ଥିଲେ ଏହି କୂଆର ଦରକାର ରହେନି, ସେପରି ବେଦର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଯାଏ। ତୁମର କର୍ମ କରିବା ଅଧିକାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଫଳ ଉପରେ ନୁହେଁ। କର୍ମର ଫଳ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଆଳସ୍ୟ କିମ୍ବା କର୍ମ ତ୍ୟାଗ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମତା ଧରି, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ସଫଳତା ବା ବିଫଳତାରେ ଏକ ଭାବେ ରୁହ; ଏହି ସମତାକୁ ‘ଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ। ଅର୍ଜୁନ, କର୍ମ ତୁଳନାରେ ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ କଏଁ ଉତ୍ତମ। ତୁମେ ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କର; କାରଣ କର୍ମର ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖୀ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୱିତ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ ଦୁହିଁକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ଏହିଥିପାଇଁ ତୁମେ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାଧାରଣ କର, କାରଣ ଯୋଗ ହେଉଛି କର୍ମରେ କୌଶଳ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମର ଫଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ଜନ୍ମ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ମୋହର ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କରିଯିବ, ତେବେ ତୁମେ ଶୁଣିବା ଓ ଶୁଣିଥିବା ବିଷୟରେ ଅସକ୍ତ ହେବା ଛାଡ଼ିଦେବ। ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିଥିବା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଚାରରେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନି, ଏବଂ ଧ୍ୟାନରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଏହିଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ— “ହେ କେଶବ, ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ କେମିତି କଥାହୁଅନ୍ତି, ବସନ୍ତି, ଚଲନ୍ତି?” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— “ଯେଉଁଜଣ ମନର ସମସ୍ତ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରି, ଆପଣ ଆପଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ। ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଅଚଞ୍ଚଳ, ସୁଖ ଆଶା ହରାଇଛନ୍ତି, ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚଳ ମନ ସମ୍ପନ୍ନ ମୁନି। ଯିଏ ସବୁଠାରେ ଅନାସକ୍ତ, ଭଲ ବା ଖରାପ ମିଳିଲେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ନକରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼। କୁମ୍ଭୀର ଯେପରି ତାହାର ଅଙ୍ଗ ପଛକୁ ଟାଣିନେଇ, ତେଣୁ ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଷୟରୁ ପଛକୁ ଟାଣିନେଇଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦେହୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତାଙ୍କୁ ବାସ୍ତବରେ ରୁଚି ରହିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏହି ରୁଚି ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଚଞ୍ଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିର ଚିତ୍ତ ଥିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ବସିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତାହାରେ ଆସକ୍ତି ଉପଜେ, ଆସକ୍ତିରୁ ଆକାଂକ୍ଷା, ଆକାଂକ୍ଷାରୁ କ୍ରୋଧ ଉପଜେ। କ୍ରୋଧରୁ ମୋହ, ମୋହରୁ ସ୍ମୃତିଭ୍ରମ, ସ୍ମୃତିଭ୍ରମରୁ ବୁଦ୍ଧିନାଶ ଓ ବୁଦ୍ଧିନାଶରୁ ବ୍ୟକ୍ତିର ନାଶ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ, ଯେଉଁଜଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍୵ାଧୀନ ହୋଇ ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଲନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଶାନ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ ଓ ଶାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିତ୍ତ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିଲେ ନ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ନ ଧ୍ୟାନ ହୁଏ, ଧ୍ୟାନ ନ ଥିଲେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ, ଶାନ୍ତି ନଥିଲେ ସୁଖ କେମିତି ମିଳିବ? ଯେତେବେଳେ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ତେବେ ଏହା ବୁଦ୍ଧିକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ଜଳରେ ଡ଼ୁବୁଥିବା ନୌକାକୁ ଉଠାଇନେଇଯାଏ। ତେଣୁ, ହେ ମହାବାହୁ, ଯେଉଁଜଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି, ସେଠି ନିୟମିତ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗରଣ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଣ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ଦର୍ଶୀ ମୁନି ପାଇଁ ରାତି। ଯେପରି ସମସ୍ତ ନଦୀର ଜଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, ତଥାପି ସମୁଦ୍ର ଅଚଳ ଓ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ, ସେପରି ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ସେ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଆଶାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହେଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରି, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାର ରହିତ ହୋଇ ଚଲନ୍ତି, ସେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତି, ହେ ପାର୍ଥ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ମୋହରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୁଏନି; ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଅନ୍ତିମ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଠି ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ— “ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଯଦି ଆପଣ ଜ୍ଞାନକୁ କର୍ମଠାରୁ ଉତ୍ତମ କୁହୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ କାହିଁକି ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ମୋତେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବିରୋଧାଭାସ ଲାଗୁଛି; ଦୟାକରି ଏପରି ଉପାୟ କୁହନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇପାରିବି।” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ— “ହେ ଅନଘ, ଏହି ଜଗତରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ ଉପଦେଶ ଦେଇଛି— ସାଂଖ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ କର୍ମ ମାର୍ଗ। କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କଲେ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେନି, କିମ୍ବା କେବଳ ତ୍ୟାଗ କଲେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ମିଳେନି।