ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସଂସାରର ତିନି ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ସଂଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆରମ୍ଭରେ ମଧୁର ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବିଷ ସମାନ ହୁଏ, ସେହି ଆନନ୍ଦକୁ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାପରେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଫଳରେ ମୁହଁକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ନିଦ୍ରା, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅବଧାନହୀନତାରୁ ଉପଜିଥାଏ, ସେହି ଆନନ୍ଦକୁ ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ଏହାରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମଜାତ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଶାନ୍ତି, ନିୟମ, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଶୌର୍ୟ, ବଳ, ଧୃତି, କୌଶଳ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇ ନଯିବା, ଦାନ ଓ ଆଧିପତ୍ୟ। ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଧର୍ମ ହେଉଛି କୃଷି, ଗାଉଁର ରକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବସାୟ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ କାମ ହେଉଛି ସେବା। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ ମଣିଷ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ନିଜ କାମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଉତ୍ସରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ମିଳେ। ନିଜ ଧର୍ମ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ଠାରୁ ଅପେକ୍ଷା କମ ମୂଲ୍ୟବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ନିଜ ପ୍ରାକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କାମ କଲେ ପାପ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପାଦ୍ରବ୍ୟ ଥାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଆଁ ଢାକିଥାଏ। ଯିଏ ଚିତ୍ତକୁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ଅସକ୍ତ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇଛା ଛାଡ଼ି, ବିରକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ବିରାତ କାର୍ଯ୍ୟଶୂନ୍ୟତାର ସିଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହିପରି ସିଦ୍ଧିକୁ କିପରି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ପହଞ୍ଚି ଯାଏ, ତାହା କୃଷ୍ଣ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଦେଲେ। ଶୁଦ୍ଧିତ ବୁଦ୍ଧି, ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମସଂୟମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ତ୍ୟାଗ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ିବା, ଏକାକୀବାସ, ହ୍ରସ୍ୱ ଆହାର, ଶରୀର, ମନ, ବାଣୀ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଧ୍ୟାନରେ ନିରନ୍ତର ଲିନ ରହିବା, ବିରକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଅହଂକାର, ବଳ, ଦର୍ପ, କାମନା, କ୍ରୋଧ, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବା, ମମତା ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ହେବା—ଏହି ସବୁ ଅଭ୍ୟାସ କରି ମଣିଷ ବ୍ରହ୍ମ ନିକଟ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ସେ କେବେ ଶୋକ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି ଚାହେନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖି ସେ ପରମ ଭକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣି, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନିଏ, ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ମନକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପରେ ନିବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ସେଉଁଠି ଲୀନ ହେବାକୁ କହିଲେ। ଏପରି ମନୋନିବେଶ କଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟାରେ ସମସ୍ତ ବିପଦ ଅତିକ୍ରମ କରିବ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅହଂକାରରେ ଅନୁଶାସନ ଶୁଣିବାକୁ ମନା କରିବ, ତେବେ ନଶ୍ୱରତା ଆସିବ। ଯଦି ଅହଂକାରରେ ଭାବିବ ଯେ 'ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବିନାହିଁ', ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ମିଥ୍ୟା, କାରଣ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ତୁମକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବ। ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ଥିବାରୁ, ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁନାହଁ, ତାହା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବ। ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁର ହୃଦୟରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ବସିଥିବା ପ୍ରାୟ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଶରଣ ନିଅ, ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ଓ ନିତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟକୁ ପାଇବା। ଏହିପରି ଗୁପ୍ତତମ ଜ୍ଞାନ କୁହିଦେଲି; ଏବେ ଏହା ଉପରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, ତାପରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ତାହା କର। ଏହିବେଳେ କୃଷ୍ଣ ଆଉ ଗୁପ୍ତତମ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋତେ ଚିନ୍ତା କର, ମୋର ଭକ୍ତ ହୁଅ, ମୋତେ ପୂଜା କର, ମୋତେ ନମସ୍କାର କର; ଏହିପରି କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବ, କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।" "ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋ ଏକାକି ଶରଣ ନିଅ; ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିବି, ଚିନ୍ତା କରିନିଅ।" କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ତାହାଙ୍କୁ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯିଏ ତପସ୍ୟା ନାହିଁ, ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ମୋତେ ଉପହାସ କରେ। ଯିଏ ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ଉପଦେଶ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କୁହିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ହେବେନାହିଁ, ଏବଂ ଭୂମିରେ ଏପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନ ହେବେ। ଯିଏ ଏହି ଧର୍ମମୟ ଉପଦେଶକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ମୋତେ ଜ୍ଞାନ-ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିଥିବା ପ୍ରାୟ। ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିର୍ମଳ ମନେ ଶୁଣେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସୁକୃତିମାନଙ୍କ ସୁଖମୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଏହି କଥା ଧ୍ୟାନପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣିଲ କି? ତୁମର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୋହ ଦୂର ହେଲ କି?" ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, "ମୋର ମୋହ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି, ତୁମ ଦୟାରେ ମୋର ସ୍ମୃତି ଫେରିଛି, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।" ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ସଞ୍ଜୟ ରଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ସଂବାଦ ଶ୍ରବଣ କଲି। ବ୍ୟାସଙ୍କ କୃପାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖେ ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ଯୋଗ ଶୁଣିପାଇଲି। ପୁନଃ ପୁନଃ ଏହି ମଧୁର ସଂବାଦ ମନେ ପକାଇ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି। କେଶବ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଦୈବୀ ସଂବାଦ ଓ ହରିଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁଛି ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଛି।