ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁ କର୍ମକାରୀ ଅପଟ, ଅସଂସ୍କୃତ, ଅହଂକାରୀ, ଠକେଇବା, ଦୁଷ୍ଟ, ଆଳସୀ, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଆଗକୁ ବଢିବାରେ ଅପଟ, ସେ ତମସିକ କର୍ମକାରୀ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏବେ, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ତୁମେ ମୋ ପାଖରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟର ବିଭେଦକୁ ଶୁଣ। ଯେହି ବୁଦ୍ଧି କାହାକୁ କରିବା ଓ ନ କରିବା, କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ, ଭୟ ଓ ନିର୍ଭୟତା, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଯେହି ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, କରିବା ଓ ନ କରିବା କଥାକୁ ଭୁଲରେ ବୁଝେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ରାଜସିକ। ଏବଂ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଇଛି, ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତକୁ ବିପରୀତ ଭାବେ ବୁଝେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ତମସିକ। ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅଚଳ ଯୋଗରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେହି ଦୃଢତା ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଯେଉଁ ଦୃଢତା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ଫଳ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ସହିତ ଧରିଥାଏ, ସେ ରାଜସିକ। ଯେଉଁ ଦୃଢତା ଅବିବେକୀ ମନୁଷ୍ୟ ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ଶୋକ, ଦୁଃଖ ଓ ଅଭିମାନକୁ ଛାଡିପାରେନି, ସେହି ତମସିକ। ଏବେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଅମୃତ ସମାନ ହୁଏ, ଏହି ଆନନ୍ଦ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ସ୍ୱବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସଂଯୋଗରୁ ମିଳେ, ଆରମ୍ଭରେ ଅମୃତ ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବିଷ ହୁଏ, ସେ ରାଜସିକ। ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଶେଷରେ ମନକୁ ମୋହିତ କରେ, ନିଦ୍ରା, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅବିନୟରୁ ଜନ୍ମିଥାଏ, ସେ ତମସିକ। ଏହି ତିନି ଗୁଣରୁ ପୃଥିବୀର କିଛି ଜୀବ, କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନେ ମୁକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର କ୍ରିୟାମାନେ ସ୍ୱଭାବଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭକ୍ତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଶାନ୍ତି, ଦମନ, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା, କ୍ଷମା, ସଂଯମ, ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଆସ୍ଥା। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ କର୍ମ ହେଉଛି ଶୌର୍ୟ, ବଳ, ଧୃତି, ଦକ୍ଷତା, ଯୁଦ୍ଧରେ ନ ପଳାଇବା, ଦାନ ଓ ଇଶ୍ୱରଭାବ। ବୈଶ୍ୟଙ୍କର କୃଷି, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ସ୍ୱଭାବଜ କର୍ମ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କର ସେବା ମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ସାଧନାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ। କିପରି ସେ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ମୋପାଖରୁ ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କଲେ, ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ନିଜ କର୍ମ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟର କର୍ମ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ କଲେ ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ପାପ ହୁଏନାହିଁ। ନିଜ କର୍ମରେ ଅପରାଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାକୁ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ଦୋଷରେ ଢାକା, ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂଆଁ ଢାକିଥାଏ। ଯେଉଁଜଣ ନିର୍ଲିପ୍ତ ବୁଦ୍ଧିଧାରୀ, ସ୍ୱୟଂକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ଆସ୍କ୍ତି ଛାଡିଛନ୍ତି, ସେ କର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଷ୍କାମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। କିପରି ଏହି ସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି। ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି, ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ତ୍ୟାଗ, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି, ଏକାକୀ ରହିବା, ଅଳ୍ପ ଖାଇବା, ମନ, ଶରୀର, ବାଣୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠା, ଉପେକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ—ଏହିଭଳି ଗୁଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ଅହଂ, ଶକ୍ତି, ଅଭିମାନ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ମମତା ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ସହ ଏକତାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ ହୁଏ, ଆନନ୍ଦିତ ମନ ରଖେ, ଶୋକ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖି, ପରମ ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଭଳି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣେ, ଏବଂ ମୋତେ ଜାଣି ସିଧାସଳଖ ମୋରେ ଏକତା ପାଏ। ଯେଉଁଜଣ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସତ୍ୱେ ମୋରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ, ମୋର କୃପାରେ ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ମନକୁ ମୋତେ ଦେଇ, ମୋତେ ପରମ ଗତି ଭାବି, ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ପିତ କର, ମୋରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଅ। ମନକୁ ମୋପରେ ନିଶ୍ଚିତ କର, ମୋର କୃପାରେ ସମସ୍ତ ବିପଦ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବୁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ମୋ କଥା ଶୁଣିବ ନାହିଁ, ତେବେ ବିନାଶ ହେବୁ। ଯଦି ଅହଂକାରରେ ଭାବିବୁ ‘ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ’, ଏହା ତୁମର ଭ୍ରମ; ତୁମ ସ୍ୱଭାବ ତୁମକୁ କରାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବ। ତୁମର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯାହା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ, ତଥାପି ଅବିବେକରେ ବାଧ୍ୟ ହେଇ କରିବାକୁ ପଡିବ। ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ମାୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରରେ ବସିଥିବା ପରି ଚଳାଇଛନ୍ତି। ସେଠିପାଇଁ ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କର; ତାଙ୍କର କୃପାରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ଓ ଚିର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତରୁ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ କହିଦେଲି; ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, ଏବଂ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କର। ଏବେ ମୋର ପରମ ଗୁପ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣ, ତୁମେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ଏହି ଉପଦେଶ ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାମନା। ମନକୁ ମୋପରେ ନିଶ୍ଚିତ କର, ମୋର ଭକ୍ତ ହୁଅ, ମୋତେ ପୂଜା କର, ମୋତେ ନମସ୍କାର କର; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋପାଖକୁ ଆସିବୁ, ଏହା ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ଦୃଢ ଆଶ୍ୱାସ। ସମସ୍ତ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କର, ମୋପାଖକୁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି, ଚିନ୍ତା କରନି। ଏହି ଉପଦେଶ କଦାପି ସେଇଁଠିକୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାହୀନ, ଭକ୍ତିହୀନ, ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ, କିମ୍ବା ମୋତେ ଉପହାସ କରେ।