ଓଁ। ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ — ଅର୍ଜୁନ, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ତିନିଟି ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଅଛି: ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାତା । ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟ ତିନିଟି ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ — କରଣ, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା । ଏହି ତିନି — ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା — ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୁଏ । ଏହାକୁ ଏବେ ଭଲଭାବେ ଶୁଣ । ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଅଟୁଟ ଚିହ୍ନ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରର ଜୀବକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ରଜସ୍ ଗୁଣର । ଏବଂ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏକ ଅନ୍ୟତମ ଦ୍ରବ୍ୟ କୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଭାବି ଅଟକି ରହିଯାଏ, ଯାହା ଭ୍ରମିତ, ଅସତ୍ୟ ଓ ତୁଚ୍ଛ, ସେଉଁଠି ତମସ୍ ଗୁଣର ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ଅସକ୍ତି ଓ ଫଳାଶା ବିନା କରାଯାଏ, ତାହା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର କାର୍ଯ୍ୟ । ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟାଶାରେ, ଅହଂକାର ଓ ଅତି ଉଦ୍ୟମରେ କରାଯାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ରଜସ୍ ଗୁଣର । ଏବଂ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଭ୍ରମରେ, ଫଳ, କ୍ଷତି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଭାବିବା ବିନା କରାଯାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ତମସ୍ ଗୁଣର । ଏବେ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହେଁ — ଯିଏ ନିଷ୍କାମ, ଅହଂକାର ନଥିବା, ଦୃଢ଼ ଓ ଉତ୍ସାହୀ, ସଫଳତା-ବିଫଳତାରେ ସମ, ସେହି କର୍ତ୍ତା ସାତ୍ତ୍ୱିକ । ଯିଏ ଫଳାଶୀ, ଲୋଭୀ, କ୍ରୂର, ଅଶୁଚି, ଖୁସି-ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତ, ସେହି କର୍ତ୍ତା ରାଜସିକ । ଯିଏ ଅସମର୍ଥ, ଅଶିଷ୍ଟ, ଅହଂକାରୀ, ଚଳାକ, ଦ୍ୱେଷୀ, ଆଳସ୍ୟ, ବିଷାଦ ଓ ପ୍ରକ୍ରମ ହୀନ, ସେହି କର୍ତ୍ତା ତାମସିକ । ଏବେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୃତିର ତିନି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଶୁଣ । ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ, କର୍ମ ଅକର୍ମ, ଭୟ-ନିର୍ଭୟ, ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣିପାରେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର । ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ, କର୍ମ ଅକର୍ମକୁ ଭ୍ରମରେ ଦେଖେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ରଜସ୍ ଗୁଣର । ଏବଂ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାରରେ ଥିବା, ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବି ଦେଖେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ତମସ୍ ଗୁଣର । ଯେଉଁ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅଚଳ ଯୋଗରେ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ସେହି ଧୃତି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର । ଯେଉଁ ଧୃତି ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥରେ ଫଳାଶାରେ ଅଟକି ରହିଯାଏ, ସେହି ଧୃତି ରଜସ୍ ଗୁଣର । ଏବଂ ଯେଉଁ ଧୃତି ଅବିବେକୀ, ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅଭିମାନକୁ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ, ସେହି ଧୃତି ତମସ୍ ଗୁଣର । ଏବେ ତିନି ପ୍ରକାର ସୁଖ ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ଯେଉଁ ସୁଖ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଆତ୍ମବିଚାରରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଆଦିରେ ବିଷ ଭଳି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ଅମୃତ ଭଳି ହୁଏ, ସେହି ସୁଖ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର । ଯେଉଁ ସୁଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟ ସଂଯୋଗରୁ ମିଳେ, ଆଦିରେ ଅମୃତ ଭଳି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ବିଷ ଭଳି ହୁଏ, ସେହି ସୁଖ ରଜସ୍ ଗୁଣର । ଯେଉଁ ସୁଖ ଆରମ୍ଭ ଓ ଫଳରେ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ, ନିଦ୍ରା, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅବିଧାନରୁ ଉପଜେ, ସେହି ସୁଖ ତମସ୍ ଗୁଣର । ଏଇ ତିନି ଗୁଣ — ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ — ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଦେବଲୋକରେ ଏକମାତ୍ର କିଛି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଏହାଠାରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ଏବେ, ଅର୍ଜୁନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ କର୍ମ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଜନିତ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭକ୍ତ । ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ୱଭାବିକ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଶାନ୍ତି, ଦମ, ତପ, ଶୁଚିତା, କ୍ଷମା, ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଅନୁଭୂତି ଓ ଆସ୍ଥା । କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ସ୍ୱଭାବିକ କର୍ମ ହେଉଛି ଶୌର୍ୟ, ତେଜ, ଧୃତି, କୌଶଳ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ନକରିବା, ଦାନ ଓ ନେତୃତ୍ୱ । ବୈଶ୍ୟଙ୍କର କୃଷି, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବସାୟ ସ୍ୱଭାବିକ କର୍ମ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କର ସେବା ମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱଭାବିକ କର୍ମ । ନିଜ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ ମଣିଷ ସିଦ୍ଧିକୁ ଆସିପାରେ । କିପରି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ । ଯେଉଁ ମୂଳ ସ୍ତ୍ରୋତକୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ତାହାକୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କଲେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ମିଳେ । ନିଜ କର୍ମ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟର କର୍ମ ଭଲ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କର୍ମ କରିବା ଉତ୍ତମ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯେଉଁ କର୍ମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାର ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନ କିଛି ଦୋଷରେ ଆବୃତ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅସକ୍ତ, ନିଜକୁ ଜିତିଛି, ଅକାମୀ, ସେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବେ କୁହେଁ — କିପରି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ମଣିଷ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ । ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ, ଏକାକୀ ରହିବା, ଅଳ୍ପ ଭୋଜନ, ଶରୀର, ମନ ଓ ବାଣୀ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠା, ନିର୍ମମ ଭାବ, ଅହଂକାର, ଶକ୍ତି, ମଦ, ଅଭିମାନ, କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅଧିକାର ତ୍ୟାଗ କରି, ମମତା ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି । ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଚିର ଖୁସିରେ ରହି, ଦୁଃଖ ଓ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ମୋ ପ୍ରତି ପରମ ଭକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏହି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିପାରେ; ମୋତେ ଏଭଳି ଜାଣି ନେଇ, ସେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ସେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଶରଣ ନେଇ, ମୋ ଦୟାରେ ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ମନକୁ ମୋ ପାଖରେ ଦେଇ, ମୋତେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ବୁଦ୍ଧି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କର, ଏବଂ ସଦା ମୋରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଅ । ଏପରି, ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଦେଖାଇଦେଇଛନ୍ତି ।