ଏହିପରି ଅର୍ଜୁନ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ଜଣାଇଲେ—ଯେଉଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଦୁଃଖ ଅଟଳ ଅନୁଭବ କରି କିମ୍ବା ଦେହର କ୍ଲେଶକୁ ଭୟ କରି ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେଠି ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବ ରହିଥାଏ, ଏମିତି କ୍ରିୟା-ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଯେଉଁ କୌଣସି ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ନିଷ୍ପ୍ରେମ ଭାବେ, ଫଳ ଆଶା ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେହି କ୍ରିୟା-ତ୍ୟାଗ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଭାବ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଯିଏ ପବିତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ, ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ, ନ ଏକ କୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏ—ଏମିତି ତ୍ୟାଗୀ ପୁରୁଷ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଦେହ ଥିବା ଦିନ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ି ପାରିବା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଠି ସତ୍ୟରେ ତ୍ୟାଗୀ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେମାନେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଫଳ—ଅପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ମିଶ୍ରିତ—ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତ୍ୟାଗୀ ପୁରୁଷ ଏହି ଫଳରେ ବନ୍ଧି ନଥାନ୍ତି। ଏହିଠାରେ, ହେ ମହାବାହୁ, ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ଅଛି—ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ଦେହ ଅର୍ଥାତ କର୍ମ ର ଆସନ, କର୍ତ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟତ୍ୱ ଭାବେ ପଞ୍ଚମ କାରଣ। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଦେହ, ମନ କିମ୍ବା ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା—ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ଯେଉଁ ହେଉ, ସେଗୁଡ଼ିକର କାରଣ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି। ଯିଏ ଅବିବେକୀ ଭାବେ କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ଠିକ୍ ବୁଝିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବିକୃତ। ଯିଏ ଅହଂକାର ରହିତ ଓ ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧି ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ଯଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନ ସେ ହନ୍ତା, ନ ସେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ଏଠି ତିନି ଉତ୍ସ ଅଛି—ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାତା; ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ, କର୍ମ, କର୍ତ୍ତା—ଏହି ତିନି ଉପାଦାନ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଂଶ। ଜ୍ଞାନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା, ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର; ଏହାକୁ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଏକ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବିଭକ୍ତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ରଜୋଗୁଣ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଏକ ଫଳକୁ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବି ଆସକ୍ତି ହୁଏ, ଯାହା ଅତି ଅଲ୍ପ, ଅସତ୍ୟ ଓ ଅଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠି ତମୋଗୁଣ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟତ, ନିର୍ମୋହ ଓ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ, ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟାଶା ବିନା କରାଯାଏ, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଆଶା, ଅଭିମାନ ଓ ବେଶି ପ୍ରୟାସରେ କରାଯାଏ, ଏହା ରଜୋଗୁଣର। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମୂଢ଼ତାରୁ, ଫଳ, ହାନି, କ୍ଷତି କିମ୍ବା ନିଜ ଶକ୍ତି ବିଚାର ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେଠି ତମୋଗୁଣ ରହିଥାଏ। ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ନିର୍ମୋହ ଭାବେ, ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ି, ଦୃଢ଼ ଓ ଉତ୍ସାହରେ, ସଫଳତା-ବିଫଳତାରେ ସମ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱିକ କର୍ତ୍ତା। ଯିଏ ରଜସ୍ୱଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଆଶା କରି, ଲୋଭୀ, କ୍ରୂର, ଅଶୁଚି, ଆନନ୍ଦ-ଦୁଃଖରେ ଅନୁସୃତ, ସେ ରଜସ୍ୱଳ କର୍ତ୍ତା। ଯିଏ ଅଯୋଗ୍ୟ, କଠୋର, ଅଭିମାନୀ, ଧୂର୍ତ୍ତ, ପ୍ରମାଦୀ, ଅଳସ, ନିରାଶ, ଦେଢ଼—ସେ ତମସ୍ୱଳ କର୍ତ୍ତା। ଏବେ ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ତିନି ପ୍ରକାରର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୃତି ଅଛି, ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ-ଅକାର୍ଯ୍ୟ, କରିବା ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ, ଭୟ-ନିର୍ଭୟ, ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱିକ ବୁଦ୍ଧି। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, କରିବା ଉଚିତ-ଅନୁଚିତକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବେ ବୁଝେ, ସେ ରଜସ୍ୱଳ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଇଛି, ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତକୁ ବିକୃତ ଭାବେ ବୁଝେ, ସେ ତମସ୍ୱଳ। ଯେଉଁ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅଚଳ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଏ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱିକ। ଯେଉଁ ଧୃତି ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଫଳ ଆଶା ସହିତ ଧାରଣ କରେ, ସେ ରଜସ୍ୱଳ। ଯେଉଁ ଧୃତି ମୂଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ନିରାଶା ଓ ଅଭିମାନକୁ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ତମସ୍ୱଳ। ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ସୁଖ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ସୁଖ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦିଏ, ଦୁଃଖର ଶେଷ ଦେଖାଏ, ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ଅମୃତ ସମାନ ହୁଏ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱିକ ସୁଖ, ଆତ୍ମବୋଧର ଶୁଦ୍ଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେଉଁ ସୁଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ସଂଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆରମ୍ଭରେ ଅମୃତ ସମାନ ଲାଗିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବିଷ ଭଳି ହୁଏ, ସେ ରଜସ୍ୱଳ। ଯେଉଁ ସୁଖ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ—ଦୁହିଁଠାରେ ମୂଢ଼ତା, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ତମସ୍ୱଳ। ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା କୌଣସି ଜୀବ ଏହି ତିନି ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଭକ୍ତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ୱଭାବିକ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଶାନ୍ତି, ଦମ, ତପ, ଶୁଚିତା, କ୍ଷମା, ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଆସ୍ଥା। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରାକ୍ରମ, ଶକ୍ତି, ଧୃତି, କୌଶଳ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇ ନ ଯିବା, ଦାନ ଓ ଆଧିପତ୍ୟ। ବୈଶ୍ୟଙ୍କର କୃଷି, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର ସେବାକାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱଭାବିକ ଧର୍ମ। ଯିଏ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ପାରିପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କିପରି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ଏହିଠାରୁ ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଭୂତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ୟାପ୍ତିକାରୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କଲେ, ମଣିଷ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।