ଏକ ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସखा ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିଲେ, ସେଠାରେ କହିଲେ, “ହେ ପାର୍ଥ, ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦଟି ସତ୍ୟ ଓ ଭଲ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଏହିପରି, ଯେଉଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଶଂସାନୀୟ, ସେଉଁଥିରେ ମଧ୍ୟ ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦଟି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ‘ସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ତାକୁ ମଧ୍ୟ ‘ସତ୍’ ହିସାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ଯେଉଁ କିଛି ଦାନ, ତପ, କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ଆସ୍ଥା ବିନା କରାଯାଏ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଅସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କୌଣସି ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅନୁପମ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମାଧବ, ମୁଁ ବିରାଗ ଓ ତ୍ୟାଗର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଏହାର ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ତାଫାତ୍ ଅଛି, ମୋତେ କୃପାକରି ଖୋଲି କହ।" ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛାବଶତଃ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ବିରାଗ କୁହନ୍ତି; ତ୍ୟାଗ କୁହାଯାଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ। କିଛି ଚିନ୍ତକ କହନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା କଦାପି ତ୍ୟାଜ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୋ ଠାରୁ ତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ସଠିକ ନିଷ୍କର୍ଷ ଶୁଣ, ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ରକର। କିନ୍ତୁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳାଶା ବିନା କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ମୋ ସ୍ଥିର ମତ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ମୂଢ଼ତାବଶତଃ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏହା ଅନ୍ଧକାରର ରୂପ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ କଷ୍ଟ ଅଥବା ଶରୀରିକ ଅସୁବିଧା ଭୟରେ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେଉଁଥି ରଜୋଗୁଣୀ ତ୍ୟାଗ ଓ ଏହାର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ କରିବା ଦରକାର ବୋଲି କରାଯାଏ, ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳାଶା ଛାଡ଼ି, ସେଉଁଥି ସତ୍ତ୍ୱିକ ତ୍ୟାଗ। ଯିଏ ଶୁଭ୍ର, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ, ସେ ଅକୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ, କୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଥି ତ୍ୟାଗୀ ସତ୍ତ୍ୱିକ ରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଶରୀର ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଉଁଥିଏ ପ୍ରକୃତ ତ୍ୟାଗୀ। ଯେଉଁମାନେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ମିଶ୍ର ତିନି ପ୍ରକାରର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତ୍ୟାଗୀମାନେ କେବେ ଏହି ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏବେ, ହେ ମହାବାହୁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପଞ୍ଚ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିମିତ୍ତ ଅଛି, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଏ—ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: କାର୍ଯ୍ୟର ଆସନ ଭାବେ ଶରୀର, କର୍ତ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଦୈବତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶରୀର, ମନ, କିମ୍ବା ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ, ନ୍ୟାୟ ହେଉ କି ଅନ୍ୟାୟ, ସେଠି ଏହି ପାଞ୍ଚ ନିମିତ୍ତ ଅଛି। ଯିଏ ଅବିବେକୀ ଭାବେ କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବିଥାଏ, ସେ ଠିକ୍ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବିକୃତ। ଯିଏ ଅହଂଭାବ ରହିତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଦୋଳିତ ନୁହେଁ, ସେ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାତା—ଏହି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରେରକ; ଉପକରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା—ଏହି ତିନି ଅଂଶ କାର୍ଯ୍ୟର ଉପାଦାନ। ଜ୍ଞାନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ଗୁଣଭେଦରେ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାରର—ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରଜସିକ, ତାମସିକ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଏକ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଥି ସତ୍ତ୍ୱିକ ଜ୍ଞାନ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଜନ୍ତୁମାନେ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଉଁଥି ରଜସିକ ଜ୍ଞାନ। ଏବଂ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ କୁହି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରେ, ତାହା ତାମସିକ ଜ୍ଞାନ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟତ, ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳାଶା ବିନା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ରାଗ ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେଉଁଥି ସତ୍ତ୍ୱିକ କାର୍ଯ୍ୟ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଲାଗି, ଅଭିମାନ ସହିତ, ଅଧିକ ଉଦ୍ୟମରେ କରାଯାଏ, ସେଉଁଥି ରଜସିକ କାର୍ଯ୍ୟ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମୂଢ଼ତାରେ, ଫଳ, ହାନି, କ୍ଷତି, ଶକ୍ତି ଅନୁପାତ ଭାବି ନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଥି ତାମସିକ କାର୍ଯ୍ୟ। ଯିଏ ଆସକ୍ତି ଓ ଅଭିମାନ ବିନା କରିଥାଏ, ଦୃଢ଼ତା ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଅଚଳ ଥାଏ, ସଫଳତା ବିଫଳତାରେ ଏକାକାର ରହିଥାଏ, ସେଉଁଥି ସତ୍ତ୍ୱିକ କର୍ତ୍ତା। ଯିଏ ଫଳ ଲୋଭୀ, ତୀବ୍ର ଇଚ୍ଛାବଶ, ଲୋଭୀ, ଦୁଷ୍ଟ, ଅଶୁଚି, ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖରେ ଅନୁସୃତ, ସେଉଁଥି ରଜସିକ କର୍ତ୍ତା। ଯିଏ ଅଯୋଗ୍ୟ, ମୂଢ଼, ଅଭିମାନୀ, ଧୂର୍ତ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ, ଅଳସ, ନିରାଶ, ବିଳମ୍ବ କରୁଥିବା, ସେଉଁଥି ତାମସିକ କର୍ତ୍ତା। ଏବେ, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୃତିର ତିନି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ, କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ, ଭୟ ଓ ନିର୍ଭୟ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେଉଁଥି ସତ୍ତ୍ୱିକ ବୁଦ୍ଧି। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, କର୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତବ୍ୟ ଭୁଲ ଭାବେ ବୁଝେ, ସେଉଁଥି ରଜସିକ ବୁଦ୍ଧି। ଏବଂ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଛି, ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ଜାଣେ, ସମସ୍ତକୁ ବିକୃତ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଉଁଥି ତାମସିକ ବୁଦ୍ଧି। ଯେଉଁ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଚଳ ଯୋଗରେ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଥି ସତ୍ତ୍ୱିକ ଧୃତି। ଯେଉଁ ଧୃତି ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥରେ ଫଳାଶା ସହିତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଥି ରଜସିକ। ଯେଉଁ ଧୃତି ଅବିବେକୀ ଲୋକ ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ଶୋକ, ନିରାଶା, ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ, ସେଉଁଥି ତାମସିକ ଧୃତି।