ଏକ ସମୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଧୀର ଭାବରେ କହିଲେ—“ମନର ଶାନ୍ତି, କୋମଳତା, ନୀରବତା, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଭାବନାର ପବିତ୍ରତା—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ମନୋମୟ ତପ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିଣି ପ୍ରକାରର ତପସ୍ୟା—ଦେହ, ଭାକ୍ୟ ଓ ମନର ତପସ୍ୟା—ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ, ଫଳାଶା ବିନା, ଦୃଢ଼ ଆସ୍ଥାରେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱିକ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କେବଳ ସମ୍ମାନ, ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ଉପାସନା ପାଇଁ, କିମ୍ବା ଢୋଙ୍ଗ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ସେହି ତପସ୍ୟା ରାଜସିକ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସତ୍ୟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା ମୂଢ଼ ଜ୍ଞାନରେ, ନିଜକୁ କଷ୍ଟ ଦେବାକୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ କରାଯାଏ, ସେହି ତପସ୍ୟା ତାମସିକ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦାନ ଉଚିତ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ, କୌଣସି ପ୍ରତିଫଳ ଆଶା ବିନା, “ଦେବା ଉଚିତ” ଭାବରେ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦାନ ସୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ମନ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦାନ ପ୍ରତିଫଳ ଆଶା କିମ୍ବା ଚାହିଦା ସହିତ, କିମ୍ବା ମନ ଦେଇ ନୁହେଁ, ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦାନ ରାଜସିକ। ଏହିପରି ଦାନ ଯେଉଁଠାରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ, ଅଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ, ଅସମ୍ମାନ କିମ୍ବା ଉପେକ୍ଷା ସହିତ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ଓଁ ତତ୍ ସତ୍’—ଏହି ତିଣିଟି ଶବ୍ଦ ଅଗ୍ରଜ୍ଞାନ ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ଏହିଠାରେ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ତତ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଫଳ ଆଶା ବିନା ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ କରନ୍ତି। ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦ ଯଥାର୍ଥତା ଓ ଶୁଭକାର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରଶଂସନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନରେ ଦୃଢ଼ତାକୁ ‘ସତ୍’ କୁହାଯାଏ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ହୁଏ, ତାକୁ ମଧ୍ୟ ‘ସତ୍’ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ କିଛି କର୍ମ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା କରାଯାଏ, ତାକୁ ‘ଅସତ୍’ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କୌଣସି ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହୃଷୀକେଶ, ମୁଁ ତ୍ୟାଗ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଓ ଏହି ଦୁଇଟିର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ୍ କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକେ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କୁହନ୍ତି; ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେଖନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ‘ସନ୍ନ୍ୟାସ’ କୁହାଯାଏ। କିଛି ଚିନ୍ତକ କହନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଅଟେ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଷୟର ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ, ତ୍ୟାଗ ତିଣି ପ୍ରକାରର ହୁଏ। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାକୁ କଦାପି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମୁକ୍ତିଦାୟକ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ସମୟରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳାଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ମୋ ଦୃଢ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମତ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ତ୍ୟାଗ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ତାହା ତାମସିକ ହୁଏ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ କଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଦେହିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୟରେ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେହି ତ୍ୟାଗ ରାଜସିକ, ଏବଂ ତାର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି, ଆସକ୍ତି ଓ ଫଳ ଆଶା ବିନା କରାଯାଏ, ତାହା ସତ୍ତ୍ୱିକ ତ୍ୟାଗ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପବିତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସନ୍ଦେହ ରହିତ, ଅକୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରେନାହାନ୍ତି, କୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ତ୍ୟାଗୀ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଅଟେ। ଦେହ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତ ତ୍ୟାଗୀ ଅଟେ। ତ୍ୟାଗ ନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତିଣିପ୍ରକାର ଫଳ—ଅପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ମିଶ୍ର—ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତ୍ୟାଗୀମାନେ କେବେ ଏହି ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବାକୁ ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ଅଛି—ଦେହ ଅର୍ଥାତ୍ କ୍ଷେତ୍ର, କର୍ତ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଦୈବତ୍ତ୍ୱ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶରୀର, ମନ କିମ୍ବା ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ଅବଶ୍ୟକ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ କେବଳ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବିକୃତ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅହଂକାର ରହିତ ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା, ସେ ଯଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ମାରେ ନାହିଁ, ବନ୍ଧା ହୁଏ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାତା—ଏହି ତିଣିଟି କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରେରକ; ଉପକରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା—ଏହି ତିଣିଟି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଂଶ। ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ତିଣିପ୍ରକାର; ଏହିକୁ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଏକ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ବିଭିନ୍ନ ଭିତରେ ଅବିଭକ୍ତତା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ସତ୍ତ୍ୱିକ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ରାଜସିକ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଏକ ଫଳକୁ ସବୁକିଛି ଭାବି, ଅସତ୍ୟ, ଅବିଚାର ଓ ତୁଚ୍ଛ ଅଟେ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ତାମସିକ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟତ, ଆସକ୍ତି ବିନା, ଫଳ ଚାହିଦା ବିନା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ରାଗ ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱିକ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଆଶା, ଅଭିମାନ ଓ ବିଶେଷ ଉଦ୍ୟମ ସହିତ କରାଯାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜସିକ।