ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏହିପରି ଅମୂଲ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—"ଅର୍ଜୁନ, ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହରୁ ବିଦାୟ ନିଏ, ରହୁଛି କିମ୍ବା ଏହି ଦେହର ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ କରୁଛି, ତାହା ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ଅବିଧା ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଦେଖନ୍ତି। ଯୋଗରେ ଲଗି ଥିବା ଉପାସକମାନେ ମୋତେ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ବସିଥିବା ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅପବିତ୍ର ମନ ଓ ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଯେ ଆଲୋକିତ କରୁଛି, ସୂର୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ମଧ୍ୟରେ ଯେ ତେଜସ୍ବିତା ଅଛି, ସେଇ ତେଜ ମୋର। ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଧାରଣ କରେ; ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ମୁଁ ଶସ୍ୟମୂଳକୁ ପୋଷଣ କରେ। ମୁଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଦିଗେଷ୍ଟିଭ ଅଗ୍ନି ରୂପେ ବସିଛି; ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସହ ଚାରି ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପଚାଇ ଦେଉଛି। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି; ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତି ମୋଠାରୁ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ; ମୁଁ ବେଦାନ୍ତର କର୍ତ୍ତା ଓ ବେଦର ଜ୍ଞାତା। ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି—କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଷର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅକ୍ଷର। କିନ୍ତୁ ଏଉଁ ଦୁଇଁ ଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଏକ ପରମ ପୁରୁଷ, ଯିଏ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର। ମୁଁ କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଉଭୟଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଥିଲେ ସଂସାର ଓ ବେଦରେ ମୋତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହିପରି ଭାବରେ ମୋତେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବେ ଜାଣି, ମୋରେ ଅଭିମୁଖୀ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିଥାଏ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋରେ ଉପାସନା କରେ। ଏପରି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ଅର୍ଜୁନ। ଏହା ବୁଝିଲେ ଏକଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ପରେ, ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଦେବତା ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ କହିଲେ—"ଅଭୟ, ମନର ପବିତ୍ରତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଦୃଢତା, ଦାନ, ଦମ, ଯଜ୍ଞ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ତପ, ସରଳତା, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, କ୍ରୋଧ ଅଭାବ, ତ୍ୟାଗ, ଶାନ୍ତି, ଦୋଷ ଦେଖିବାରେ ଅନିଚ୍ଛା, ଦୟା, ଲୋଭ ଅଭାବ, ମୃଦୁତା, ଲଜ୍ଜା, ଚଞ୍ଚଳତା ଅଭାବ, ଶକ୍ତି, କ୍ଷମା, ଧୈର୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଦ୍ୱେଷ ଅଭାବ, ଅତି ଅଭିମାନ ଅଭାବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ପ୍ରକୃତି ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ। ଅନ୍ୟପଟେ, ଢୋଙ୍ଗ, ଅଭିମାନ, ମତ୍ସର, କ୍ରୋଧ, କଠୋରତା, ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନବୀୟ ପ୍ରକୃତିର ଲକ୍ଷଣ। ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ, ଦାନବୀୟ ଗୁଣ ବନ୍ଧନକୁ। ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ଅଂଶ ଅଟୁଟ ରଖିଛ; ଏଥିପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବାର କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରକୃତି ଅଛି—ଦିବ୍ୟ ଓ ଦାନବୀୟ। ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିଛି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦାନବୀୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଦାନବୀୟ ଲୋକମାନେ କର୍ମ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗର ସଠିକ୍ ମାର୍ଗ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ରତା, ଉଚିତ ଚରିତ୍ର, କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି ବିଶ୍ୱ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆଧାର ନାହିଁ, ଈଶ୍ୱର ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ କାମନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ମିଶ୍ରଣର ଫଳ। ଏହି ଧାରଣାକୁ ଧରି, ଅନ୍ତର ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ଥିବା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଓ ସଂସାରର ନାଶକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଅତୃପ୍ତ ଇଛା, ଢୋଙ୍ଗ, ଅଭିମାନ, ମୋହରେ ଭରିଥିବା, ତ୍ୱାରିତ ମନୋଭାବ ଧାରଣ କରି ଅଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାମ କରନ୍ତି। ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଆବୃତ, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନିର୍ବାଚ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍, କାମନାର ଭୋଗକୁ ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଶତଶଃ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆସକ୍ତ, ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରି ଭୋଗ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି, "ଆଜି ଏହା ମୋତେ ମିଳିଛି, ଆଉ ଏହି ଇଛା ପୂରଣ କରିବି, ଏହି ଧନ ମୋର, ପୁନି ଆଉ ଧନ ମିଳିବ।" "ସେଇ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ ମାରିଦେଇଛି, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିବି; ମୁଁ ଏହାର ମାଲିକ, ଭୋଗୀ, ସିଦ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଖୁସି।" "ମୁଁ ଧନୀ, ବଂଶବତ୍ସଳ, ମୋ ପରି କିଏ? ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ଦେଇବି, ଦାନ କରିବି, ଆନନ୍ଦ କରିବି"—ଏଭଳି ଅନେକ ଭ୍ରମରେ ପଡି, ଏହି ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ଇଛାର ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ନରକରେ ପଡନ୍ତି। ଏହିପରି ଅନେକ ବିରୋଧାଭାସୀ ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁଡ଼ାଯାଇ, ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ଇଛାର ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ନିଜ ମହିମାରେ ମତ୍ତ, ହଠୀ, ଅଭିମାନୀ, ଧନର ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା, ଏମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଢୋଙ୍ଗ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ଅହଂକାର, ଶକ୍ତି, ଅଭିମାନ, ଇଛା, କ୍ରୋଧରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦେହରେ ମୋତେ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, କ୍ରୂର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ଦାନବୀୟ ଗର୍ଭରେ ପଠାଏ। ଏହିପରି ଦାନବୀୟ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପୁନି ପୁନି ଭ୍ରମି, ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଓ କୌନ୍ତେୟ, ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ଦଶାକୁ ଯାନ୍ତି। ତିନିଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଯାହା ନରକକୁ ନେଇଯାଏ—କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ; ଏହି ତିନିଟିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାର ଛାଡି ଯିଏ ଚାଲେ, ସେ ନିଜ ଭଲ ପଥରେ ଚାଲି, ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଛାଡି ମନମତା ଅନୁସାରେ କାମ କରେ, ସେ ସିଦ୍ଧି, ସୁଖ କିମ୍ବା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ କ'ଣ କରିବା ଓ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ହିଁ ଆଧିକାରୀ; ଏହା ଜାଣି, ତୁମେ ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଏହି ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ନ ଚାଲି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କ'ଣ? ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, କିମ୍ବା ତମସ୍ ଧର୍ମୀ?" ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ—"ଶ୍ରଦ୍ଧା ତିନି ପ୍ରକାର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ; ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜୀବର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।