ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଅର୍ଜୁନ, ମୁଁ ହିଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଧାର, ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମର ମୂଳ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ। ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ଅବିନାଶୀ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ, ଯାହାର ମୂଳ ଉପରେ ଓ ଶାଖା ତଳେ; ଏହି ବୃକ୍ଷର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବେଦମନ୍ତ୍ର। ଯେଉଁଠି ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଜାଣିପାରିବେ, ସେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ବୃକ୍ଷର ଶାଖା ଉପରେ ଓ ତଳେ ବିସ୍ତାରିତ, ଗୁଣମାନେ ଏହାକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ନବାଳିକା, ତଳକୁ ବିସ୍ତାରିତ ମୂଳଗୁଡ଼ିକ କାର୍ମିକ ଚିତ୍ତରେ ଜଗତକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି। ଏହି ବୃକ୍ଷର ଏଠାରେ ଚିହ୍ନଟ ରୂପ, ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ, ଅଥବା ଅଧିଷ୍ଠାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଗଢ଼ି ହୋଇଥିବା ବୃକ୍ଷକୁ ଦୃଢ଼ ବିରାଗର କୁହୁଡ଼ି ଦ୍ୱାରା କାଟି ଦିଅ, ସେଉଁଠି ଏହି ବୃକ୍ଷର ଶେଷ ମାର୍ଗକୁ ଚାହିଁବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ଆଉ କେହି ଫେରି ଆସେ ନାହିଁ, ମୁଁ ସେ ଆଦି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯାହାଠାରୁ ପୁରାତନ କ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଅଭିମାନ ଓ ମୋହ ରହିତ, ଆସକ୍ତି ର ଦୋଷକୁ ଜୟ କରି, ସ୍୵ୟମ୍ ରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଇଚ୍ଛା ରହିତ, ଦୁଃଖ-ସୁଖ ର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଅଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକମାନେ ଏହି ଅବିନାଶୀ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଆଲୋକିତ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ କେହି ଫେରି ଆସେ ନାହିଁ—ଏହି ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ। ମୋର ଏକ ନିତ୍ୟ ଅଂଶ ଏହି ଜୀବ ରୂପେ ସଂସାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିଜ ଦେହରେ ଆଣିବାକୁ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଏକ ଦେହ ପାଇଁଥିବା, କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିଦେଉଥିବା, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିଜ ସହିତ ନେଉଥିବା, ଏହି କାମଟି ବାୟୁ ଗନ୍ଧକୁ ନିଜ ଉତ୍ସରୁ ନେଇଯିବା ପରି। ଜୀବ କାନ, ଆଖି, ଚୁଆଁ, ଜିହ୍ବା, ନାକ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଅନୁଭବ କରେ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିବି, ରହିବି, କିମ୍ବା ଭୋଗ କରିବି, ତାହା ଅଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ହେଲେ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯୋଗୀମାନେ ନିଜ ମନ ଭିତରେ ମୋତେ ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଥିବା ଆଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା—ଏହି ଆଲୋକ ମୋର। ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଧାରଣ କରେ; ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଏହାର ରସ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପାଚନ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଦେହରେ ବସି, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସହିତ ଚାରି ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ କରେ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛି; ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ନିବୃତ୍ତି ମୋଠାରୁ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ମୁଁ ବେଦାନ୍ତର ରଚୟିତା ଓ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି—ଏକ ଚଳନଶୀଳ, ଏକ ଅଚଳ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଚଳନଶୀଳ; ଅଚଳକୁ ଅବିନାଶୀ କୁହାଯାଏ। ତଥାପି ଏକ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଅଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ—ସେ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ। ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ଓ ଚଳନଶୀଳ ଉଭୟ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ତେଣୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ବେଦରେ ପରମ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଏହି ପରମ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଜାଣିବେ, ସେ ସମସ୍ତ କୁ ଜାଣିବେ ଓ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ମୋତେ ଉପାସନା କରିବେ, ଓ ଭାରତ। ଏହି ଅତି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମୁଁ ତୁମେ ପାଇଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲି, ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଲୋକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳ ହେବେ, ଓ ଭାରତ। ଏବେ ମୁଁ ଦିବ୍ୟ ଓ ଦାସ୍ୟ ଗୁଣ ବିଷୟରେ କହିବି। ଭୟ ହୀନତା, ଚିତ୍ତର ପବିତ୍ରତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଦୃଢ଼ତା, ଦାନ, ଦମ, ଯଜ୍ଞ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ତପ, ସ୍ୱାଭିମାନ; ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ରୋଷ ଅଭାବ, ତ୍ୟାଗ, ଶାନ୍ତି, ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଦେଖିବା ଅଭାବ, ଜୀବ ଉପରେ ଦୟା, ଲୋଭ ଅଭାବ, ଶାନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା, ଚିତ୍ତର ଅଚଞ୍ଚଳତା; ଶକ୍ତି, କ୍ଷମା, ଧୃତି, ପବିତ୍ରତା, ଦ୍ୱେଷ ଅଭାବ, ଅତି ଅଭିମାନ ଅଭାବ—ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଦେହିଁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ। ଅନ୍ୟପଟେ, ଅଭିନି, ଅଭିମାନ, ଅନ୍ୟ ଉପେକ୍ଷା, ରୋଷ, କଠୋରତା, ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ଦାସ୍ୟ ଗୁଣ ଦେହିଁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ। ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ, ଦାସ୍ୟ ଗୁଣ ବାନ୍ଧନକୁ ନେଇଯାଏ। ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଦେହିଁ ଜନ୍ମ ହୋଇଛ, ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜୀବ ତିଆରି ହୋଇଛି—ଦିବ୍ୟ ଓ ଦାସ୍ୟ। ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ କହିଛି, ଏବେ ଦାସ୍ୟ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଦାସ୍ୟ ଲୋକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତ୍ୟାଗ ମାର୍ଗ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କରେ ପବିତ୍ରତା, ଉଚିତ ଚରଣ ଓ ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ସେମାନେ କହନ୍ତି, ‘ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆଧାର ନୁହେଁ, ମାଲିକ ନୁହେଁ; ଏହା କେବଳ ଏକାଉଁଠି ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାର କାରଣ କାମ।’ ଏହି ମତକୁ ଅନୁସରି, ଅପନ୍ନତ, ଅଲ୍ପ ବୁଦ୍ଧି, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସଂସାର ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ। ଅତୃପ୍ତ କାମ ଉପରେ ନିର୍ଭର, ଅଭିନି, ଅଭିମାନ, ଅନ୍ୟ ଉପେକ୍ଷା, ମୋହ, ମିଥ୍ୟା ମତ ଧାରଣ କରି, ଅଶୁଦ୍ଧ ନିୟମ ରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଅନେକ ଚିନ୍ତା ରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା ରେ ଆକୁଳ, ଭୋଗ ଉପରେ ଲଗ୍ନ, ଏହି ପ୍ରକାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରେ ବନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି। ଶତ ଶତ ଆଶାର ରେ ବନ୍ଧି, ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରି, ଭୋଗ ଉପରେ ଲଗ୍ନ। ‘ଆଜି ମୁଁ ଏହା ପାଇଛି; ଆଉ ଏହା ପାଇବି; ଏହା ମୋର, ଏହି ଧନ ଆଉ ମୋର ହେବ।’ ‘ସେ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ ମାରିଛି, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁଁ ମାରିବି; ମୁଁ ମାଲିକ, ମୁଁ ଭୋଗୀ, ମୁଁ ସଫଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁଖୀ।’ ‘ମୁଁ ଧନୀ ଓ ଉଚ୍ଚ ବଂଶୀ, ମୋତେ ସମ କେହି ନାହିଁ; ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଦାନ ଦେଇବି, ଆନନ୍ଦ କରିବି।