ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କୌଣ୍ଡନ୍ୟପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ରଜୋଗୁଣ ଅର୍ଥାତ୍ ରଜସ୍ ହେଉଛି ଆସକ୍ତି ଓ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରବଳ ଉତ୍ସାହ ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳତାର ସ୍ୱଭାବ। ଏହି ଗୁଣ ଦେହୀକୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ରଖେ। ତମୋଗୁଣ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମୂଢତାରେ ଆବୃତ କରେ; ଏହି ତମସ୍ ଅଲସ୍ୟ, ଅବିବେକ ଓ ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଦେହୀକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ଏଠି ସତ୍ତ୍ୱ ଆନନ୍ଦରେ ଆସକ୍ତି କରେ, ରଜସ୍ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏବଂ ତମସ୍ ଅବିବେକରେ ଆସକ୍ତି କରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହରେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଦୂର ହୁଏ, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ଦମିତ ହୁଏ, ରଜସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ଦମିତ ହୁଏ, ତମସ୍ ବଢ଼ିଯାଏ। ଦେହର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରରେ ଆଲୋକ ବିକିରଣ ହେଉଥିବା ଦେଖିଲେ ଜାଣିବା, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ହୋଇଛି। ଲୋଭ, କ୍ରିୟାଶୀଳତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ରଜସ୍ ବଢ଼ିଲେ ଦେଖାଯାଏ; ଅନ୍ଧକାର, ଅକ୍ରିୟତା, ଅବିବେକ ଓ ମୂଢତା ତମସ୍ ବଢ଼ିଲେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦେହୀ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିବା ବେଳେ ଦେହ ଛାଡ଼େ, ସେଉଁଠି ସୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବସୁଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ରଜସ୍ ଅଧିକ ଥିବା ବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ତମସ୍ ଅଧିକ ଥିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୂଢ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ପବିତ୍ର, ରଜସ୍ ଫଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ତମସ୍ ଫଳ ଅଜ୍ଞାନ। ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରଜସ୍ ରୁ କେବଳ ଲୋଭ, ତମସ୍ ରୁ ଅବିବେକ, ମୂଢତା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ସତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠିତ ଲୋକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାନ୍ତି, ରଜସ୍ ମଧ୍ୟମରେ ରହନ୍ତି, ତମସ୍ ତଳକୁ ଯାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦେଖିଥାଏ ଯେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଛଡ଼ା କିଛି କାର୍ତ୍ତା ନାହିଁ, ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ସେ ମୋର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁ ଦେହୀ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁଃଖ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅମରତ୍ଵକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ଲକ୍ଷଣରେ ଜଣାଯିବ ଯେ କେହି ଏହି ତିନି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି? ସେମାନେ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ଓ କିପରି ଏହି ଗୁଣ ଉପରେ ଉଠନ୍ତି?” ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ: “ପ୍ରକାଶ, କ୍ରିୟା ଓ ମୂଢତା ଆସିଲେ ସେ ଘୃଣା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାଉଥିଲେ ଲାଲସା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଉଦାସୀନ ଭାବେ ବସିଥାନ୍ତି, ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, କେବେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ସମ, ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ, ମାଟି, ପାଥର, ସୁନାରେ ସମ ଭାବ ରଖନ୍ତି, ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟରେ ସମ, ସ୍ଥିର ଓ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଶଂସା-ନିନ୍ଦାରେ ସମ। ସମ୍ମାନ-ଅପମାନ, ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁରେ ସମ ଭାବ ରଖନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ଗୁଣ ଉପରେ ଉଠିଗଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଅଚଳ ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ସେବା କରେ, ସେ ଗୁଣମାନେ ଉପରେ ଚଳି ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। କାରଣ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମର ଆଧାର, ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ଓ ପରମ ଆନନ୍ଦର ମୂଳ।” ତାପରେ ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ: “ଏହି ଅବିନାଶୀ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷକୁ ବେଦଜ୍ଞାନୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହାର ମୂଳ ଉପରେ ଓ ଶାଖା ତଳେ, ଏହାର ପତ୍ର ବେଦମନ୍ତ୍ର; ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ବେଦଜ୍ଞାନୀ। ଏହାର ଶାଖା ଉପରେ ଓ ତଳେ ପ୍ରସାରିତ, ଗୁଣମାନେ ଏହାକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଏହାର କଳିକା, ତଳକୁ ପ୍ରସାରିତ ମୂଳ ମନୁଷ୍ୟଜଗତକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ରଖେ। ଏହାର ଆକୃତି, ଶେଷ, ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ମୂଳ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୃଢ଼ମୂଳ ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ ତ୍ୟାଗର ଦୃଢ଼ କୁଠାର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦିଅ। ତାପରେ ଏହିପରି ଏକ ପଥ ଅନ୍ୱେଷଣ କର, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିବା ନାହିଁ। ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯାଁଠାରୁ ପୁରାତନ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି। ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାର ଓ ମୂଢତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଆସକ୍ତି ଦୋଷକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସ୍ବୟଂ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଆଲୋକିତ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିବା ନାହିଁ—ଏହି ମୋର ପରମ ଧାମ। ଏହି ଜଗତରେ ମୋର ଏକ ଅନଶ୍ୱ ଅଂଶ ଜୀବ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନସ୍କୁ ପ୍ରକୃତିରେ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ପ୍ରଭୁ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଓ ଛାଡ଼ିଲେ, ବାୟୁ ଯେପରି ସୁଗନ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। କାନ, ଆଖି, ସ୍ପର୍ଶ, ଜିହ୍ବା, ନାକ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ମୂଢ ଲୋକମାନେ ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରିଥିବା ଲୋକ ଦେଖନ୍ତି। ଉଦ୍ୟମଶୀଳ ଯୋଗୀମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଥିବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଅବିବେକୀ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁ ତେଜ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଯେଉଁ ତେଜ ଅଛି, ସେହି ତେଜ ମୋର। ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି; ରସମୟ ଚନ୍ଦ୍ର ହୋଇ, ତରୁଣ ତସିରେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ପୋଷଣ କରେ। ଅନ୍ନ ପାଚନ ଅଗ୍ନି ହୋଇ, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସହିତ ଦେହରେ ଥାଇ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟକୁ ପାଚନ କରେ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛି; ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତି ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ; ମୁଁ ବେଦାନ୍ତର କର୍ତ୍ତା ଓ ବେଦର ଜ୍ଞାତା। ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି—କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର। ସମସ୍ତ ଭୂତ କ୍ଷର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅକ୍ଷର।