ଏହି ସଂସାରର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢତା ଓ ସତ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟି ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଅଛି; ଏହାକୁ ବିପରୀତ ଯାହା, ତାହା ଅଜ୍ଞାନ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ଜିନିଷ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ସେହି ଆଦିହୀନ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ସତ୍ ନା କୁହାଯାଏ, ନା ଅସତ୍। ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ, ପାଁ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ଓ କାନ ସହିତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସେ ବ୍ୟାପିତ। ସେଇ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଚମକେ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିହୀନ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ; ଗୁଣରହିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେ ଦେହର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ ଅବିଗ୍ୟାତ, ଦୂର ଓ ନିକଟ ଉଭୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅଖଣ୍ଡ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବି ଦେଖାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଆଧାର, ସେଇ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର କ୍ଷେତ୍ର। ସେହି ପ୍ରଭା ସମସ୍ତ ପ୍ରଭା ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେ ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ। ଏଭଳି ମୁଁ କ୍ଷେତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି; ଏହିକୁ ଯିଏ ବୁଝିଥାଏ, ସେ ମୋର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟ ଆଦିହୀନ; ସମସ୍ତ ପରିଣାମ ଓ ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସୃଷ୍ଟି, କାରଣ ଓ କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ପ୍ରକୃତି କାରଣ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଉପଭୋଗରେ ପୁରୁଷ କାରଣ। ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତିରେ ବସି, ତାହାର ଗୁଣ ଉପଭୋଗ କରେ; ଏହି ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତି ଥିବାରୁ ସେ ଶୁଭାଶୁଭ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହି ଦେହରେ ସେ ପରମପୁରୁଷ ସାକ୍ଷୀ, ଅନୁମନ୍ତା, ଧାରକ, ଭୋକ୍ତା, ମହେଶ୍ୱର ଓ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି ଓ ଗୁଣକୁ ଏଭଳି ଜାଣିଥାଏ, ସେ କେଉଁଠି ଯେମିତି ବାସ କରୁଥିବେ ନ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। କିଛି ଲୋକ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମନରେ ଦେଖନ୍ତି; କିଛି ଜ୍ଞାନର ପଥରେ, ଆଉ କିଛି କର୍ମରେ ଏହିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ଏହିପରି ଜାଣିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଏହି ଚଳ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ସଂଯୋଗରୁ ହୁଏ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଥାଏ, ନଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଅନଶ୍ୱରକୁ ଦେଖିପାରେ, ସେଠି ତାହା ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି। ଏହି ସମଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ, ସେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ କ୍ଷତି ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଏପରି ଲୋକ ଉଚ୍ଚତମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଦେଖିଥାଏ ଯେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଆତ୍ମା କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ସେଠି ସେ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିଥାଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଲିନ ଓ ତାହାରୁ ବିସ୍ତାର ପାଉଥିବା ଦେଖିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ପରମାତ୍ମା ଆଦିହୀନ ଓ ଗୁଣରହିତ ଥିବାରୁ ଅବିନାଶୀ; ଦେହରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରେନାହାନ୍ତି, ଦୂଷିତ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ଯେପରି ବ୍ୟାପକ ଆକାଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ଅଶୁଦ୍ଧି ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିଷ୍କୃତ ରହିଥାଏ। ଏକ ଉଦାହରଣ ଭଳି, ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଏଭଳି ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ଜୀବର ପ୍ରକୃତିରୁ ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହାପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ—ମୁଁ ପୁନିଥରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ କଥା କହିବି, ଯାହାକୁ ଜାଣି ସମସ୍ତ ଋଷି ଏଠାରୁ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେମାନେ ମୋ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେନାହାନ୍ତି, ଲୟରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତିନାହିଁ। ମୋର ମହା ବ୍ରହ୍ମ ଗର୍ଭ ଅଟୁଟ; ସେଠି ମୁଁ ବୀଜ ଦେଉଛି; ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠି ମହା ବ୍ରହ୍ମ ଗର୍ଭ ଓ ମୁଁ ବୀଜଦାତା ପିତା। ପ୍ରକୃତିରୁ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିମାନେ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହ ସହିତ ବାନ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧ, ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଓ ନିରୋଗ; କିନ୍ତୁ ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନର ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଥାଏ। ରଜସ୍ ଅର୍ଥାତ୍ ରାଗ ଓ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ଦେଇ ଦେହୀକୁ ବାନ୍ଧିଥାଏ। ତମସ୍ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୂଢ କରେ; ଏହା ଅସାବଧାନତା, ଆଲସ୍ୟ ଓ ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଥାଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ଆନନ୍ଦକୁ, ରଜସ୍ କାର୍ଯ୍ୟକୁ, ତମସ୍ ଅସାବଧାନତାକୁ ବାନ୍ଧିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଅଧିକ୍ରମିତ ହୁଏ, ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଯାଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ଅଧିକ୍ରମିତ ହେଲେ, ରଜସ୍ ବଢ଼ିଯାଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ଅଧିକ୍ରମିତ ହେଲେ, ତମସ୍ ବଢ଼ିଯାଏ। ଦେହର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯିବାରୁ ବୁଝିବା ଯେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଛି। ଲୋଭ, କ୍ରିୟା, ଚେଷ୍ଟା, ଅଶାନ୍ତି, ଆସକ୍ତି—ଏମାନେ ରଜସ୍ ବଢ଼ିଲେ ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ଧକାର, ଅକ୍ରିୟତା, ଅସାବଧାନତା, ମୂଢତା—ଏହିମାନେ ତମସ୍ ବଢ଼ିଲେ ଦେଖାଯାଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ ଦେହୀ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଲୋକରେ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ରଜସ୍ ରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ତମସ୍ ରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମୂଢମନ୍ଥନ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ପବିତ୍ର; ରଜସ୍ ର ଫଳ ଦୁଃଖ, ତମସ୍ ର ଫଳ ଅଜ୍ଞାନ।