ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ କୌଣ୍ଟେୟ, ଏହି ଦେହକୁ 'କ୍ଷେତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି କଥା ତୁମେ ଜାଣ। କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ମନେ କରେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର କ’ଣ, ଏହାର ସ୍ଵଭାବ, ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ—ଏସବୁ କଥାକୁ ମୋ ଠାରୁ ତୁମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଶୁଣ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ବହୁ ଋଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ, ବିଭିନ୍ନ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରରେ ଯଥାଯଥ ତର୍କସହିତ ଗାଇଛନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ—ମହାଭୂତ (ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ), ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଅବ୍ୟକ୍ତ (ପ୍ରକୃତି), ଦଶେନ୍ଦ୍ରିୟ (ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ), ଏକ ମନ, ଓ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅନ୍ୟ ଗୁଣ—ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ସଂଘାତ (ସଂଯୋଗ), ଚେତନା, ଓ ଧୃତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ନନା। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ଆସେ—ନମ୍ରତା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଅହିଂସା, କ୍ଷମା, ସାରଳ୍ୟ, ଗୁରୁଭକ୍ତି, ପବିତ୍ରତା, ସ୍ଥିରତା, ଓ ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅସକ୍ତି, ଅହଂକାର ନ ଥିବା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଓ ରୋଗର ଦୋଷ ଦେଖିବା। ଜନ, ପତ୍ନୀ, ଘର ଓ ଏହାଦି ଉପରେ ଅନାସକ୍ତି; ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଦୁଇଥିରେ ସମତ୍ୱଭାବ। ଏକାଗ୍ର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ, ଜନସମୂହରେ ଅରୁଚି। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିରତା, ତଥ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଦେଖିବା—ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଏହା ପ୍ରତିକୂଳ ଯାହା, ତାହା ଅଜ୍ଞାନ। ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯାହା ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତି, ତାହା କହିବି—ଏହା ଆଦିହୀନ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ନ ସତ୍ କୁହାଯାଏ, ନ ଅସତ୍। ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହାତ, ପାଉଁ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁଁହ, କାନ ସ everywhere ରେ ଥାଏ; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ୱଳିତ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ସ୍ୱୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାହିଁ; ସେ ଅସକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଗୁଣ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁଣର ଭୋକ୍ତା। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ବାହାରେ ଅଛି, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ହେଉଛି; ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଉଥିବାରୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଦୂରେ ମଧ୍ୟ ନିକଟେ ଅଛି। ସେ ଅଖଣ୍ଡ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିତରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଓ ଲୟ କରେ। ସେ ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଆଲୋକ, ଅନ୍ଧକାର ପାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେ ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ, ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ। ଏଭଳି ମୁଁ କ୍ଷେତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଲି। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିଥାଏ, ସେ ମୋର ସ୍ଥିତିକୁ ଅର୍ଜନ କରେ। ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଏହି ଦୁଇ ଆଦିହୀନ; ସମସ୍ତ ପରିଣାମ ଓ ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତାର ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକୃତି ହେଉଛି କାରଣ; ଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଅନୁଭୂତିରେ ପୁରୁଷ କାରଣ। ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତି ଭିତରେ ରହି ତାହାର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗ କରେ; ଏହି ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଦେହ ଭିତରେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସାକ୍ଷୀ, ଅନୁମନ୍ତା, ଭର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା, ପରମେଶ୍ଵର, ଓ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହି ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି ଓ ଗୁଣକୁ ଏଭଳି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରୁଥିବେ ନାହିଁ, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। କେହି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି, କେହି ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା, କେହି କର୍ମ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା। ଅନ୍ୟେ ଏଭଳି ନ ଜାଣି, ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯେଉଁ କୌଣସି ଚର ଅଚର ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ତାହା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ସଂଯୋଗରୁ ହୁଏ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏକାକାର ପରମେଶ୍ଵରଙ୍କୁ, ନଶ୍ୱର ଭିତରେ ଅନଶ୍ୱରକୁ ଦେଖେ, ସେ ନିଜରେ ନିଜକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ଚରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯିଏ ଦେଖେ ଯେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି, ଆତ୍ମା କିଛି କରୁନାହିଁ, ସେ ନିଜରେ ନିଜକୁ ଠିକ୍ ଦେଖିଛି। ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜୀବର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଛି, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ବିକାଶ ହୁଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ପରମାତ୍ମା ଆଦିହୀନ, ଗୁଣରହିତ ଥିବାରୁ ଅବିନାଶୀ; ଦେହ ଭିତରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରେନାହିଁ, ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ସବୁଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆକାଶ ସୂକ୍ଷ୍ମତାରୁ କିଛି ଲାଗେନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଦେହ ଭିତରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସମଗ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଭେଦ ଓ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରକୃତିରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏବେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, "ମୁଁ ପୁନି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏହି ପରମ ଜ୍ଞାନ କୁହିବି, ଯାହା ଜାଣି ବହୁ ଋଷିମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସେମାନେ ମୋ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଛନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିକାଳରେ ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନ ନେଉଛନ୍ତି, ପ୍ରଳୟରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋର ଯୋନି ହେଉଛି ମହା ବ୍ରହ୍ମ; ମୁଁ ସେଠାରେ ବୀଜ ରଖେ, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଯୋନିରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ମହା ବ୍ରହ୍ମ ଯୋନି, ମୁଁ ବୀଜଦାତା ପିତା। ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅବିନାଶୀ ଦେହୀକୁ ଦେହ ସହିତ ବାନ୍ଧି ରଖିଥାଏ।