ଏହି ସଂବାଦରେ, ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଅତି ଦୟାଳୁ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନ, ଧ୍ୟାନ, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଭକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, କେବଳ କ୍ରିୟା ଅଭ୍ୟାସ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନ ଠାରୁ ଧ୍ୟାନ ଉତ୍ତମ, ଧ୍ୟାନ ଠାରୁ କର୍ମଫଳର ତ୍ୟାଗ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି ତ୍ୟାଗ କଲେ ମନେ ଶାନ୍ତି ଆସେ। ଏହିପରି ଭକ୍ତା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଓ କରୁଣାର ଭାବ ରଖେ, ମମତା ଓ ଅହଂକାର ରହିତ, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ। ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିଜକୁ ସଂଯମ କରିପାରିବା, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ମନ-ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋ ପାଇଁ ନିବେଦିତ କରିଥାଏ, ସେ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ ଅଶାନ୍ତ କରେନାହିଁ, ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଅଶାନ୍ତ କରେନାହିଁ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଭୟ, ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ କିଛି ଆଶା କରେନାହିଁ, ଶୁଦ୍ଧ, ଦକ୍ଷ, ନିର୍ପେକ୍ଷ, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ ନ ଆନନ୍ଦିତ, ନ ଦ୍ୱେଷୀ, ନ ଶୋକିତ, ନ ଆଶାବାନ୍, ସୁକୃତ ଓ ଦୁଷ୍କୃତ ଉଭୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ଭରିଆଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ର ପ୍ରତି ସମଭାବ, ମାନ-ଅପମାନରେ ସମ, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ, ଆସକ୍ତିହୀନ ଥାଆନ୍ତି। ପ୍ରଶଂସା-ନିନ୍ଦାରେ ସମ, ମୌନ, ଯାହା ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅଚଳ ମନ, ଗୃହ ନଥିବା, ଏମିତି ଭକ୍ତା ମୋତେ ପ୍ରିୟ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅମୃତ ଧର୍ମକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୋତେ ପରମ ମନି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, “ହେ କେଶବ! ମୁଁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ଏହି ଶରୀରକୁ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ମୁଁ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅଟୁଟ ଅଛି। କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମନେ କରେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର କ’ଣ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ, ପରିଣାମ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ କ’ଣ—ଏହି ସବୁ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ। ଏହି ବିଷୟ ବହୁ ଋଷିମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ରର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି—ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏକ ମନ, ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ। ଚେଷ୍ଟା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶରୀର ରୂପୀ ସଂଘାତ, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରର ଗୁଣ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ନମ୍ରତା, ଆସ୍ଥା, ଅହିଂସା, କ୍ଷମା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ଶୁଚିତା, ଦୃଢତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ରହିଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରୁ ଅନାସକ୍ତି, ଅହଂକାରର ଅଭାବ, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗର ଦୁଃଖ ଦେଖିବା। ପୁତ୍ର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଗୃହ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ଶୁଭାଶୁଭ ଦୁଇଥିରେ ସମଭାବ ରଖିବା। ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଜନସମୂହରେ ଅନାସକ୍ତି, ଏକାନ୍ତିକ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଉପାସନା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢତା ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶନ—ଏହି ସବୁକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ ଅଜ୍ଞାନ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟ କହିବି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ସେହି ଆଦିହୀନ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ନ ଅସ୍ତି, ନ ନାସ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ହାତ-ପାଉଁ ସମସ୍ତଠାରେ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ସମସ୍ତଠାରେ, କାନ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଏହା ଆବୃତ କରିଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିହୀନ; ଏହା ଅସଙ୍ଗ, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ, ଗୁଣ ବିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣର ଭୋକ୍ତା। ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଉଥିବାରୁ ଅଗୋଚର, ଦୂର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିକଟ। ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଭାଜିତ ପ୍ରତୀତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଧାର, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ କରେ। ଏହା ଏକ ଦୀପ୍ତିର ଦୀପ୍ତି, ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଅତିତ, ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ, ସମସ୍ତ ହୃଦୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହିପରି ଭାବେ ମୁଁ କ୍ଷେତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି; ଯିଏ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିବେ, ସେ ମୋ ସାମ୍ୟକୁ ଅର୍ଜନ କରିପାରିବେ। ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଦୁଇଁଟି ଆଦିହୀନ, ସମସ୍ତ ପରିଣାମ ଓ ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କାର୍ଯ୍ୟ, କାରଣ, କର୍ତ୍ତାର ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ପ୍ରକୃତି କାରଣ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବରେ ପୁରୁଷ କାରଣ। ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିରେ ବସି ତାହାର ଗୁଣ ଭୋଗ କରେ; ଏହି ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତି ଥିବାରୁ ସେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଶରୀରରେ ଥିବା ପରମ ପୁରୁଷ ସାକ୍ଷୀ, ଅନୁମନ୍ୟ, ଧାରକ, ଭୋକ୍ତା, ମହେଶ୍ୱର ଓ ପରମାତ୍ମା। ଯିଏ ଏହିପରି ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି ଓ ଗୁଣକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ କେଉଁଠି ରହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ। କିଛି ଲୋକ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି, କିଛି ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗରେ, କିଛି କର୍ମ ମାର୍ଗରେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବର ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଯୁଗଳତାରୁ ହୁଏ। ଯିଏ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସମ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ନଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଅନଶ୍ୱରକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ନିଜରେ ତଥ୍ୟଦର୍ଶୀ। ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ସମସ୍ତଠାରେ ସମ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି କରେନାହିଁ, ଏହିପରି ଲୋକ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଆତ୍ମା କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ସେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ। ଯେତେବେଳେ ସେ ବୁଝନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଜୀବ ଏକ ପରମେଶ୍ୱରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ତାଙ୍କରୁ ବିସ୍ତାରିତ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।