ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ମନକୁ ମୋ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅପାର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମୋତେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ସବୁଠୁ ଅଧିକ ଏକତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅବିନାଶୀ, ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅଚଳ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସମସ୍ତଠାରେ ସମଚିତ୍ତ ରୁହି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ ଥାଏ, ଏହିପରି ଉପାସକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି। ତଥାପି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉପାସନାର ପଥ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ଏହିପରି ଉପାସନା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ମୋ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରି, ମୋକୁ ପରମ ଭାବି, ଏକାଗ୍ର ଯୋଗରେ ମୋ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ମୋରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟାନକ ସମୁଦ୍ରରୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରେ, ହେ ପାର୍ଥ। ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କର, ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋରେ ଶ୍ରୟ କର, ଏପରି କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ମୋତେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ଏପରି ମୋରେ ମନକୁ ନିଶ୍ଚଳ କରିପାର ନାହିଁ, ତେବେ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଯଦି ତୁମେ ଏଠାରେ ଅସମର୍ଥ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ କର୍ମ କର; ମୋ ପାଇଁ କର୍ମ କଲେ ତୁମେ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ଏହିଥିରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅସମର୍ଥ ହୁଅ, ତେବେ ମୋର ଯୋଗରେ ଶରଣ ନେଇ, ସମସ୍ତ କର୍ମଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ହୁଅ। ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଧ୍ୟାନ ଜ୍ଞାନଠାରୁ ଉତ୍ତମ, କର୍ମଫଳ ତ୍ୟାଗ ଧ୍ୟାନଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ଏହି ତ୍ୟାଗ ପରେ ସାନ୍ତି ଆସେ। ଯିଏ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ନ ରଖେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିତ୍ର ଓ କରୁଣାମୟ, ଅନାସକ୍ତ ଓ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମଚିତ୍ତ, ଏବଂ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନିପୁଣ, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପଶୀଳ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋ ପାଇଁ ନିବେଶ କରିଛି—ଏପରି ଭକ୍ତମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ ଜଗତକୁ ବିଘ୍ନିତ କରେ ନାହିଁ ଓ ଜଗତ ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନିତ କରେ ନାହିଁ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ କିଛି ଆଶା କରେ ନାହିଁ, ଶୁଭ୍ର, ନିପୁଣ, ନିର୍ପେକ୍ଷ, ବିପଦ୍ରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି—ଏପରି ଭକ୍ତମାନେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ ନ ଆନନ୍ଦିତ, ନ ଦ୍ୱେଷୀ, ନ ଶୋକୀ, ନ ଇଛାଶୀଳ, ସୁକୃତ-ଦୁଷ୍କୃତ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠ—ସେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ଶତ୍ରୁ-ମିତ୍ର, ସମ୍ମାନ-ଅପମାନରେ ସମ, ଉଷ୍ଣ-ଶୀତ, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ, ଅନାସକ୍ତ; ପ୍ରଶଂସା-ନିନ୍ଦାରେ ସମ, ମୌନୀ, ଯାହା ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅଚଳ, ଦୃଢ଼ ମନ, ଭକ୍ତିଶୀଳ—ଏପରି ଲୋକ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଅମୃତ ଧର୍ମକୁ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ମୋତେ ପରମ ଭାବି, ଭକ୍ତିଶୀଳ—ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଏହିପରେ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ କେଶବ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ—ଏସବୁ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ତାହାପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହି ଦେହକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବିବା; କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ମନେ କରେ। କ୍ଷେତ୍ର କ’ଣ, ତାହାର ସ୍ୱଭାବ, ଭିନ୍ନତା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ—ଏହା ମୋ ପାଖରୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ। ଏହି ବିଷୟ ଋଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ, ବିଭିନ୍ନ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରରେ ନିଶ୍ଚିତ ତର୍କ ସହିତ କଥିତ ହୋଇଛି। ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏକ ମନ ଓ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଚର ବସ୍ତୁ—ଏହି ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରର ଅଂଶ। ଇଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶରୀର ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠନ, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସବୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ରୂପାନ୍ତର। ନମ୍ରତା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଅହିଂସା, କ୍ଷମା, ସରଳତା, ଆଚାର୍ୟ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ଶୁଚିତା, ସ୍ଥିରତା, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଚର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତି, ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟତା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗର ଦୋଷ ଦେଖିବା; ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଘର ଓ ଏହିପରି ସମ୍ପର୍କରେ ଅନାସକ୍ତି, ଶୁଭ-ଅଶୁଭରେ ସମଚିତ୍ତ ଥିବା; ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆସକ୍ତି, ଜନସମୂହରେ ଅନାସକ୍ତି, ଏକାନ୍ତିକ ଭକ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଅବିଚଳ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ସବୁକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ବିପରୀତ ଯାହା, ତାହା ଅଜ୍ଞାନ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟ କହିବି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ—ଏହା ଆଦିହୀନ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ନ ଅସ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ନ ନାସ୍ତି। ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ-ପାଉଁ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁଖ ଓ କାନ୍ଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଜେ ଗୁଣ ଶୂନ୍ୟ, ଅନାସକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ, ତଥାପି ଗୁଣର ଭୋକ୍ତା। ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ବାହାରେ ଅଛି, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଦୂର ଓ ନିକଟ। ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଥିବା ସତ୍ୱେ ଦେଖାଯାଏ ଯେପରି ଭିନ୍ନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଧାରକ, ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଲୟ କରେ। ଏହା ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଆଲୋକ, ଅନ୍ଧକାର ପାରେ, ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ; ସମସ୍ତ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ। ଏପରି ଭାବରେ କ୍ଷେତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲି; ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏହାକୁ ବୁଝିଥାଏ, ସେ ମୋର ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟ ଆଦିହୀନ; ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।