ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଅପୂର୍ବ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ମୋର ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଇଛି, ଯାହା ଅଗ୍ରଜ, ଅନନ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି—ତୁମେ ଏହି ପ୍ରଥମ ଲୋକ। ବେଦ ପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, କିମ୍ବା କଠିନ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ରୂପକୁ ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତରେ କେହି ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନ। ମୋର ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି ତୁମେ ଭୟ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ ଧରିବା ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମର ଭୟ ଦୂର କରିଛି, ଏବେ ମୋର ସାଧାରଣ ମାନବ ରୂପକୁ ପୁନଃ ଦେଖ।" ଏହିପରେ ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବାସୁଦେବ ଏପରି କହି, ତାଙ୍କ ଦିନ୍ଦା ମୃଦୁ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଲେ ଏବଂ ଭୟଭୀତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। ତେବେ ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, “ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ମୁଁ ଏହି ମୃଦୁ ମାନବ ରୂପ ଦେଖି ଆପଣାକୁ ଦେଖି ଆବେଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ମୋ ସ୍ଥିତି ସ୍ୱାଭାବିକ ହୋଇଯାଇଛି।” ତାପରେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, “ମୋ ଏହି ଦିବ୍ୟ ମୂଳ ମାନବ ରୂପ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରୂପକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ବେଦ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାବେ ମୋତେ ଜଣାଯିବା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର, ହେ ଅର୍ଜୁନ, ମୋତେ ଏହି ଭାବେ ଜଣାଯିପାରିବ, ଦେଖିପାରିବ ଏବଂ ମୋରେ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରିପାରିବ। ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ମାନେ, ମୋତେ ଭକ୍ତି କରେ, ଅନାସକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ହେ ପାଣ୍ଡବ।" ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ, “ହେ କେଶବ, ଯେମାନେ ଅପରାହ୍ନ ଭାବରେ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅକ୍ଷର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ?” ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, “ଯେମାନେ ମୋତେ ଚିତ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଲଗାଇ, ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସର୍ବାଧିକ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିବା। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅବିଚଳ, ନିର୍ମଳ, ନିର୍ଲେପ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ମାର୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରିବାରେ ବିଶେଷ କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି।" "ଯେମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ମାନନ୍ତି, ଏବଂ ଅନନ୍ୟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୋପରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରରୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରେ। ତୁମେ ମୋପରେ ଚିତ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଲଗାଅ, ଏହା ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବ। ଯଦି ଏହା କରିପାରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା କର। ଯଦି ଏହା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ତୁମେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭିବ। ଯଦି ଏହା ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ, ତେବେ ମୋର ଯୋଗଶକ୍ତି ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତ୍ୟାଗ କର। ବସ୍ତବରେ, ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଧ୍ୟାନ ଜ୍ଞାନ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ୟାଗ ଧ୍ୟାନ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ତ୍ୟାଗ ପରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ।" "ଯିଏ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ରଖେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିତ୍ର ଓ କରୁଣାମୟ, ଅନାସକ୍ତ, ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ଶୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ, ଏବଂ କ୍ଷମାଶୀଳ, ସେ ମୋ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସ୍ଵ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣଶୀଳ, ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ମନ-ବୁଦ୍ଧି ମୋରେ ନିବିଡ, ସେ ମୋ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ ଜଗତକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ ନାହିଁ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଜଗତ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ, ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ମୋ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ କିଛି ଆଶା ନାହିଁ, ଶୁଦ୍ଧ, କୁଶଳ, ନିର୍ପେକ୍ଷ, କ୍ଷୋଭ ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେ ମୋ ପ୍ରିୟ। ଯିଏ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ କରେ ନାହିଁ, ଶୋକ କିମ୍ବା ଇଛା ନାହିଁ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ତ୍ୟାଗ କରି, ଭକ୍ତିରେ ଶୂନ୍ୟ, ସେ ମୋ ପ୍ରିୟ। ଶତ୍ରୁ-ମିତ୍ର, ସମ୍ମାନ-ଅପମାନରେ ସମ, ଉଷ୍ଣ-ଶୀତ, ଶୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ, ଅନାସକ୍ତ, ପ୍ରଶଂସା-ନିନ୍ଦାରେ ସମ, ନିର୍ମଳ, ସ୍ଥିର, ନିର୍ବାସନ, ଦୃଢ ଚିତ୍ତ, ଭକ୍ତିଶୀଳ, ସେ ମୋ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଅମୃତ ଧର୍ମକୁ ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।" ଏହିପରେ ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ, “ହେ କେଶବ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ—ଏହି ସମ୍ପର୍କରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, “ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହି ଦେହକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯିଏ ଏହି ଦେହକୁ ଜାଣେ, ସେ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେହରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ମାନେ। କ୍ଷେତ୍ର କ’ଣ, ତାହାର ସ୍ୱଭାବ, ବିକାର, ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରଭାବ—ଏହି ସବୁକୁ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। ଏହି କଥା ସଂହିତାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।" "ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏକ ମନ, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଚର, ଇଛା, ଦ୍ୱେଷ, ଶୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶରୀର ଏବଂ ଏହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସବୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅଂଶ। ନମ୍ରତା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଅହିଂସା, କ୍ଷମା, ସାଧୁଚରିତ୍ର, ଆଚାର୍ୟ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ପବିତ୍ରତା, ଦୃଢତା, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଚରରେ ଅନାସକ୍ତି, ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟତା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗର ଦୋଷ ଦେଖିବା; ଅନାସକ୍ତି, ପୁତ୍ର-ଭାର୍ଯ୍ୟା-ଗୃହ ଆଦିରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ଶୁଭାଶୁଭ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମଭାବ, ଅନନ୍ୟ ଭାବରେ ମୋପରେ ଭକ୍ତି, ଏକାନ୍ତ ଜାଗାରେ ଆସକ୍ତି, ଜନସମୂହରେ ଅନାସକ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଗୁଣ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନର ଅଂଶ।