ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମହୀନତା ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ କୁଳର ମହିଳାମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇପାରନ୍ତି; ଏହି ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା କୁଳର ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ ଜାତିର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା। ଏପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ହେଲେ କୁଳ ଓ କୁଳ ଧ୍ୱଂସକାରୀମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନେ ତିନି ବେଳର ଜଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ନାପାଇ ଉପେକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ଜାତି ଓ କୁଳର ଚିରସ୍ଥାୟୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ କୁଳ ଧର୍ମ ହରାଇଛନ୍ତି, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ସେମାନେ ଅନନ୍ତକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ରହନ୍ତି। ହେ କୃଷ୍ଣ, ରାଜ୍ୟ ସୁଖର ଲୋଭରେ ଆମେ ନିଜ ପରିଜନ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ, ଏହା କେତେ ବଡ଼ ପାପ! ଯଦି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ମୋତେ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଓ ଅନାଗ୍ରହୀ ଅବସ୍ଥାରେ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହିଠାରୁ ଭଲ ହେବ।" ଏପରି କହି, ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଛାଡ଼ି, ରଥରେ ବସିଗଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଆଛନ୍ନ ହୋଇଗଲା। ଏହା ଦେଖି ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏପରି କରୁଣାରେ ଭରିଯାଇଥିବା, ଲୁହାରେ ଆଖି ଭିଜାଯାଇଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତିର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମାଧୁସୂଦନ କଥା କହିଲେ। ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ, “ଏହି ସଂକଟ ସମୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା ଅର୍ଜୁନ? ଏହା ମହାନୁଭାବଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇନାହିଁ, କେବଳ କୁଖ୍ୟାତି ଆଣେ। ଏହି ଦୂର୍ବଳତାକୁ ଛାଡ଼, ଏହା ତୋତେ ଶୋଭା ଦେଇନାହିଁ; ହୃଦୟର ଛୋଟ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଦୂର କର ଓ ଉଠ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କର।" ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, “ହେ ମାଧୁସୂଦନ, ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉପରେ କିପରି ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବି? ସେମାନେ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଯୋଗ୍ୟ। ଏମିତି ମହାନ ଗୁରୁମାନେ ଯଦି ଧନ ଲୋଭରେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାଠାରୁ ମୁଁ ଭିକ୍ଷା ଖାଇ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଭଲ ବୁଝୁଛି। ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଜଣା ନାହିଁ—ଆମେ ଜିତିବା ଭଲ, କିମ୍ବା ସେମାନେ ଜିତିବେ ଭଲ? ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପରେ ଆମେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।" “ମୋ ହୃଦୟ କୃପାରେ ଦୁଃଖିତ, ମୋ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ; ଏହି ସମୟରେ ଆପଣ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହନ୍ତୁ କ’ଣ ଭଲ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଲି; ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏମିତି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଭସିଦେଉଛି, ଜଦି ମୋତେ ଏହି ପୃଥିବୀର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସମ୍ପଦ ଓ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ ମିଳିଥାଏ, ତଥାପି ଏହି ଶୋକ ଦୂର ହେବା ନୁହେଁ।" ଏପରି କହି, ଅର୍ଜୁନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ “ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବିନାହିଁ” ବୋଲି କହି, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ ଚୁପ୍ ହେଇଗଲେ। ତା'ପରେ ହୃଷୀକେଶ ମୁସ୍କୁରାଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ। ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଜ୍ଞାନର କଥା କହୁଛ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକେ ମୃତ ଓ ଜୀବିତ ପାଇଁ ଶୋକ କରନ୍ତିନାହିଁ। ମୁଁ, ତୁମେ, ଏହି ରାଜାମାନେ—କେବେ ବି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇନଥିଲେ, ଆଗାମୀରେ ମଧ୍ୟ ହରାଇବେନାହିଁ। ଯେପରି ଏହି ଦେହରେ ଆତ୍ମା ଶିଶୁବେଳା, ଯୌବନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଏହା ଏକ ନୂତନ ଦେହ ପାଏ; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଏହାରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।" “ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜଗତର ସଂସ୍ପର୍ଶ ଠାରୁ ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ ଦୁଃଖ ଆସେ—ଏସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଏହାକୁ ସହିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏହି ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ଓ ଅବିଚଳିତ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ। ଅସତ୍ୟର କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟର କେବେ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦର୍ଶୀମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି। ଯାହା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ତାହା ଅବିନାଶୀ; କେହି ଏହାକୁ ନାଶ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହରେ ବସୁଥିବା ଆତ୍ମା ଚିରଞ୍ଜୀବୀ, ଅବିନାଶୀ, ଅମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍; ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧ କର, ଅର୍ଜୁନ।" “ଯିଏ ଭାବେ ଏହି ଆତ୍ମା ମାରିଦେଉଛି ବା ମରିଯାଏ, ସେମାନେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏହି ଆତ୍ମା କେବେ ମାରେନାହିଁ, ମରେନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, କେବେ ମରେନାହିଁ; ଏହା ଅଜନ୍ମା, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ପୁରାତନ; ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମରେନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ, ଅଜନ୍ମା, ଅଚଳ, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବୋଲି ଜାଣିଛି, ସେ କିପରି କାହାକୁ ମାରିପାରିବ, ବା ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେବ? ଯେପରି ଲୋକେ ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ପୁରୁଣା ଦେହ ଛାଡ଼ି ନୂଆ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେ।" “ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର କାଟିପାରେନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଜଳାଇପାରେନାହିଁ, ଜଳ ଭିଜାଇପାରେନାହିଁ, ବାୟୁ ଶୁଖାଇପାରେନାହିଁ। ଏହା ଅଭେଦ୍ୟ, ଅଦାହ୍ୟ, ଅକ୍ଲିଦ୍ୟ, ଶୁଷ୍କ ହେଇପାରେନାହିଁ; ଏହା ଚିରଞ୍ଜୀବୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅଚଳ, ଅନାଦି। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅପ୍ରକାଶ୍ୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅବିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଜାଣି ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଯଦି ତୁମେ ଭାବୁଛ, ଏହି ଆତ୍ମା ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠାରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆରମ୍ଭରେ ଅପ୍ରକାଶ୍ୟ, ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ୍ୟ, ଶେଷରେ ପୁନଃ ଅପ୍ରକାଶ୍ୟ; ତେବେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କଣ? କେହି ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କେହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କହନ୍ତି, କେହି ଶୁଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ଏହାକୁ ଆସଲେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁ ଦେହରେ ଅବିନାଶୀ, ତେଣୁ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅସ୍ଥିର ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଯୁଦ୍ଧ ଠାରୁ ଭଲ କିଛି ନାହିଁ।