ଏକ ସମୟରେ, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅର୍ଜୁନ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପରମପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମ କ’ଣ? ଆତ୍ମା କ’ଣ? କର୍ମ କ’ଣ? ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କ’ଣ? ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କ’ଣ?” ସେ ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମଧୁସୂଦନ, ବିଦାୟ ସମୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଥିବା ଲୋକ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି? ଏହି ଶରୀରରେ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିଏ?” ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଅବିନାଶୀ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ପରମତତ୍ତ୍ୱ; ନିଜର ସ୍ଵଭାବକୁ ଆତ୍ମା କୁହାଯାଏ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ କର୍ମ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବିନାଶୀ ଅଂଶ ହେଉଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଉଛି ପୁରୁଷ; ଏହି ଶରୀରରେ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କେବଳ ମୁଁ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତିମ ସମୟରେ ମୁଁକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶରୀର ଛାଡ଼େ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋର ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମନେ ରଖ, ଯେଉଁଠି ଶରୀର ଛାଡ଼ିବା ବେଳେ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥାଏ, ସେ ଭାବକୁ ସେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପାଇଁ, ମୁଁକୁ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ସ୍ମରଣ କର, ଯୁଦ୍ଧ କର; ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋଠାରେ ଦେଇଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ନିରନ୍ତର ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ମୁଁକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁଠି କବି, ପୁରାତନ, ନିୟନ୍ତା, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ରୂପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନ୍ଧାର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହି ପରମ ପୁରୁଷକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସମୟରେ, ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଶକ୍ତିକୁ ଭୃକୁତି ମଧ୍ୟରେ ରଖି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ, ସେ ପରମ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁ ଅବିନାଶୀ ପଦକୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ପଦକୁ ବିରାଗୀ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରି, ମନକୁ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଜୀବନ ଶକ୍ତିକୁ ମସ୍ତକର ଶିର୍ଷରେ ରଖି, ଯୋଗ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ‘ଓଁ’ ବ୍ରହ୍ମନ ଏକ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରି ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ, ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ହେ ପାର୍ଥ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ନିରନ୍ତର ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ପାଇଁ, ମୁଁ ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛି। ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ମହାତ୍ମାମାନେ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିର ଜଗତରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୁନପୁନ ଆଗମନ ଓ ଯାତ୍ରାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ହଜାର ଯୁଗ ଯାଏ, ଏବଂ ରାତି ମଧ୍ୟ ହଜାର ଯୁଗ ଯାଏ, ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ। ଅପ୍ରକାଶ ରୂପରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦିନର ଆଗମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ରାତିରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ଏହି ଅପ୍ରକାଶରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ପୁନପୁନ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଅପ୍ରକାଶ ଉପରେ ଆଉ ଏକ ଅପ୍ରକାଶ ଅଛି—ଏହା ଅବିନାଶୀ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଅପ୍ରକାଶକୁ ଅବିନାଶୀ କୁହାଯାଏ; ଏହା ପରମ ଗତି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ କେହି ପୁନଃ ଫେରିନାହାନ୍ତି; ଏହା ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିବାସ। ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ପରମ ପୁରୁଷକୁ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ବିବେଚନା କରିବି, କେଉଁ ସମୟରେ ଯୋଗୀମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ପୁନଃ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଏବଂ କେଉଁ ସମୟରେ ଫେରିଆସନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଆଲୋକ, ଦିନ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଉତ୍ତରାୟଣ ଛଅ ମାସରେ ବ୍ରହ୍ମନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଧୂଁଆ, ରାତି, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ଛଅ ମାସରେ ଯୋଗୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି ପଥ—ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅନ୍ଧାର—ସଦା ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି; ଏକ ପଥରେ ଯାଇଲେ ପୁନଃ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ପଥରେ ଫେରିଆସନ୍ତି। ଏହି ପଥଗୁଡିକୁ ଜାଣିବା ପରେ କେଉଁଯୋଗୀ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହିପାଇଁ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ୱ ରଖ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିବା ପରେ, ଯୋଗୀ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ଫଳକୁ ଉପେକ୍ଷା କରି, ପ୍ରାଚୀନ ପରମ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରେ, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିତ ହେବାରୁ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଅପବାଦରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ଏହା ରାଜା ଜ୍ଞାନ, ରାଜା ଗୁପ୍ତ, ପରମ ପବିତ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଏହା ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଧାର୍ମିକ, ସହଜ, ଅବିନାଶୀ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଧର୍ମରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନଃଜନ୍ମର ପଥରେ ଫେରିଆସନ୍ତି। ମୋର ଅପ୍ରକାଶ ରୂପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପ୍ତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋତେ ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିବାସ କରେନାହିଁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ମାୟା ଦେଖ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋତେ ବସିନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ଆତ୍ମା ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିବାସ କରେନାହିଁ। ବଡ଼ ପବନ ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚାଲିଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତେଣୁ ମୋତେ ବସିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଏକ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋର ସ୍ଵଭାବରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ନୂତନ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ମୁଁ ସେମାନେକୁ ପୁନଃ ପ୍ରକାଶ କରେ। ମୋର ସ୍ଵଭାବ ଧାରଣ କରି, ମୁଁ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ପୁନପୁନ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିରେ ଅବଶ।