କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଠିଆ ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ କେଶବ, ମୁଁ ମାନ୍ୟୁଛି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖୁଛି, ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ହତ୍ୟା କରି କୌଣସି ଭଲ ଫଳ ମିଳିବ ବୋଲି ମୁଁ ଭବିଷ୍ୟତ କରିପାରୁନି। ମୋତେ ବିଜୟ, ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଭୋଗ ଚାହିଁ ନାହିଁ, ହେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଭୋଗ କିମ୍ବା ଜୀବନର ଉପଯୋଗ କ’ଣ? ଯାହା ପାଇଁ ଆମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଆଶା କରୁଥିଲୁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠି ଯୁଦ୍ଧ ମାଇଦାନରେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଓ ଧନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଠିଆ ଅଛନ୍ତି। ମୋ ଗୁରୁ, ପିତା, ପୁତ୍ର, ପିତାମହ, ମାମା, ଶ୍ବଶୁର, ପଉତ୍ର, ଶ୍ଵଶୁରା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟ–ସମସ୍ତେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏମିତି ମଧୁସୂଦନ, ସେମାନେ ମୋତେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଉପରେ ହସ୍ତ ଉଠାଇବାକୁ ଚାହୁଁ ନାହିଁ, ତିନି ଲୋକର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ, ଏ ଭୂମିର କଥା ଆଉ କ’ଣ? ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପୁତ୍ରମାନେ ମାନେ ଯଦି ମୁଁ ସେମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରିବି, ତେବେ ଆମେ କ’ଣ ଆନନ୍ଦ ପାଇବୁ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ? ଏହା ମାତ୍ର ପାପ ହେବ। ତେଣୁ ମଧବ, ଆମେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପୁତ୍ରମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ନିଜ ପରିବାରକୁ ହତ୍ୟା କରି ଆମେ କିପରି ସୁଖୀ ହେବୁ? ଏଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ପରିବାର ନାଶ କରିବାର ଅନର୍ଥ ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ପରିବାର ନାଶର ଦୁଷ୍ଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖୁଛୁ, ଆମେ କାହିଁକି ଏହି ପାପରୁ ପଛୁଆଁ ନାହିଁ? ପରିବାର ନାଶ ହେଲେ ପୁରୁଣା ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସମସ୍ତେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ବଢିଲେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ପରିବାରର ମହିଳାମାନେ ଚଳିତ୍ରହୀନ ହେବେ, ଏବଂ ଏହାରୁ ଜନ୍ମ ହେବ ଜାତିର ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ। ଏହି ମିଶ୍ରଣ ପରିବାର ନାଶକ ଓ ପରିବାର ଦୁହିଁ ପାଇଁ ନରକର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦିଏ; ପୂର୍ବଜମାନେ ତ୍ରପ୍ତି ନ ମିଳି ଅପମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜାତି ଓ ପରିବାରର ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ଉପଟିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ପରିବାର ଧର୍ମ ହରାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ନରକବାସ ହେବା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଆହା, କେତେ ବଡ଼ ପାପ କରିବାକୁ ଆମେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପୁତ୍ରମାନେ ଯଦି ମୋତେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଓ ଅନିରୋଧ କରୁଥିବା ମୋତେ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ମୋତେ ଅଧିକ ଭଲ ଲାଗିବ। ଏପରି ଭାବରେ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କହି, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଛାଡ଼ି ରଥରେ ବସିଗଲେ, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇଗଲା। ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ, ଏଭଳି ଦୟାରେ ଭିଜିଥିବା, ଚକ୍ଷୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଶାନ୍ତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମଧୁସୂଦନ କଥା କହିଲେ। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ମଧୁର କିନ୍ତୁ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରେ କହିଲେ, “ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଏହି ସଙ୍କଟରେ ଏମିତି ଦୁର୍ବଳତା ତୁମରେ କିପରି ଆସିଲା? ଏହା ମହାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ତୁମକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ, କେବଳ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଆଣିବ। ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁର୍ବଳତା ଛାଡ଼, ଉଠ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦଳନ କର।" ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, “ହେ ମଧୁସୂଦନ, ମୁଁ କିପରି ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି? ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ। ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିବାଠାରୁ ଭିକ୍ଷା ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ। ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ମୋତେ ବୁଝି ପାରୁନି; ବିଜୟ ଅଥବା ପରାଜୟ କ’ଣ ଭଲ ତାହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପୁତ୍ରମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଆମେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଆମ ସାମ୍ନାରେ ରହିଛନ୍ତି। ମୋ ଧୃତି ଦୟାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, କର୍ତବ୍ୟ କ’ଣ ତାହା ମୋତେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝି ପାରୁନି। ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଶରଣ ନେଇଛି, ମୁଁ ତୁମ ଶିଷ୍ୟ, ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉତ୍ତମ ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ କର। ଏହି ଦୁଃଖ କ’ଣସି ଦୂର କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଯଦି ଏହି ଭୂମିର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମିଳିଯାଏ। ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ, ଏଭଳି ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କହି, ଗୁଡାକେଶ, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦଳନ କରିବାରେ ପ୍ରବଳ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ," ବୋଲି ଚୁପ୍ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ହୃଷୀକେଶ ହସିଅରେ, ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାହା ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନର କଥା କହୁଛ। ଜ୍ଞାନୀ ମୃତ କିମ୍ବା ଜୀବିତ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁନାହାନ୍ତି। ମୁଁ, ତୁମେ, ଏହି ରାଜାମାନେ କେବେ ଥିଲୁନାହାନ୍ତି ବୋଲି କେବେ ହେଲା ନାହିଁ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ନାସ୍ତ ହେଇଯିବୁ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହରେ ଯେପରି ଆତ୍ମା ଶିଶୁ, ଯୁବକ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦେହ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଏହା ଏକ ନୂତନ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଏହି ରହସ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ଆସିଯାଏ, ଯାଏଁ, ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ଧୈର୍ୟ୍ୟରେ ସହନ କର, ହେ ଭାରତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ଅଚଳ ଓ ଅବିଚଳିତ, ସେହି ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଅସତ୍ୟର କୌଣସି ସ୍ଥିତି ନାହିଁ, ସତ୍ୟ କେବେ ନାସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇର ତତ୍ତ୍ୱ ସତ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ ଦେଖିଛନ୍ତି। ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ସେହି ଅବିନାଶୀ; କେହି ଏହାକୁ ନାଶ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହଗୁଡିକ ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ଦେହୀ ଆତ୍ମା ଶାଶ୍ୱତ, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମିତ; ତେଣୁ, ହେ ଭାରତ, ଯୁଦ୍ଧ କର। ଯିଏ ଭାବେ ଏହାକୁ ହତ୍ୟା କରିବା କିମ୍ବା ହତ୍ୟାହୋଇବା ବୋଲି ଭାବେ, ସେମାନେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏହି ଆତ୍ମା ନ ହତ୍ୟା କରେ, ନ ହତ୍ୟାହୁଏ। ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏହା ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ, ପୁରାତନ; ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନ ମରେ।