ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯୋଗ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ମହାନ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ନିରନ୍ତର ଆତ୍ମସଂୟମ ଓ ଶୁଦ୍ଧିରେ ନିବୃତ୍ତ, ସେ ସହଜରେ ବ୍ରହ୍ମ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅସୀମ ଆନନ୍ଦକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରେ । ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମନକୁ ଏକତ୍ର କରି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ । ଯେଉଁ ଲୋକ ମୋତେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖେ ଓ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ମୋରେ ଦେଖେ, ସେମାନେ ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନୁହଁନ୍ତି ଓ ମୁଁ ସେମାନଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନୁହେଁ । ଯେଉଁଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବିକାଶିତ ଏକତାରେ ରହି, ମୋ ପୂଜା କରେ, ସେ ଯେଉଁ ଜୀବନ ଯାଉଥିବେ ମୋତେ ଅନୁଭବ କରେ । ଅର୍ଜୁନ, ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କରି ସମସ୍ତଠାରେ ସମତା ଦେଖେ—ସେ ଶୁଖ ହେଉ କି ଦୁଃଖ—ସେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗୀ ମନ୍ୟ ହୁଏ ।” ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମାଧୁସୂଦନ, ଯେଉଁ ଯୋଗ ଆପଣ ସମତା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ ଯେ ଏହି ଅସ୍ଥିର ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହା କିପରି ସ୍ଥିର ରହିପାରିବ । ମନ ତ ବେଶ୍ ଅସ୍ଥିର, ଚଞ୍ଚଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ—ଏହାକୁ ବଶ କରିବା ତ ପବନକୁ ଧରିବା ପରି କଠିନ ।” ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଠିନ, କିନ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ । ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେଉଁଠି ଯୋଗ ଦୁର୍ଲଭ; କିନ୍ତୁ ଯେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ପାଇଁ ଏହା ସମ୍ଭବ ।” ଏଠି ଅର୍ଜୁନ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କୃଷ୍ଣ, ଯଦି କେହି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ସତ୍ୱେ ଆତ୍ମସଂୟମ ହୀନ ଥିଲେ, ଯୋଗରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲେ, ତେଁ କ’ଣ ଦୁଇ ମାର୍ଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଧୂଲି ମେଘ ପରି ନଷ୍ଟ ହେଉଛି? ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ କୃପାକରି ସଂଶୟ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ, କ୍ୟାରଣ ଆପଣ ବ୍ୟତିତ ଏହି ସନ୍ଦେହ କେହି ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।” ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ପାର୍ଥ, ନ ଏଠାରେ, ନ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ନାଶ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଲୋକ ନିତ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ମାର୍ଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କଦାଚିତ୍ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼ିନଥାଏ । ଯୋଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ଲୋକ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ରହି, ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀଙ୍କ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି—ଏହିପରି ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ । ସେଠାରେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଏବଂ ସେ ପୁନି ସାଧନା କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରେ । ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଚାହିଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହି ମାର୍ଗକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ । ଯେଉଁ ଲୋକ ମାନେ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ଅନେକ ଜନ୍ମ ଧରି ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଯୋଗୀ ତପସ୍ବୀଠାରୁ, ଜ୍ଞାନୀଠାରୁ, କର୍ମୀଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ଏହିଠାରୁ, ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ଯୋଗୀ ହୁଅ । ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଯୋଗୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୋତେ ଉପାସନା କରେ ଓ ମନକୁ ମୋତେ ବିଲୀନ କରେ, ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ।” ଏହାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଏବେ ମୋର ଶରଣ ନେଇ ମନକୁ ମୋପରେ ନିଷ୍ଠା କରି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କର, ଏବଂ ସୁନ, କିପରି ସଂଶୟ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ । ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନ କହିବି; ଏହା ଜାଣିଲେ, ଏହି ଜଗତରେ ଆଉ କିଛି ଜାଣିବା ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ । ହଜାର ମଧ୍ୟରେ କ୍ବଳି ଗୋଟିଏ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କ୍ବଳି ଗୋଟିଏ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି । ମୋର ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଭୂତ—ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର—ମୋର ଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି । କିନ୍ତୁ ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚତମ ମୋର ଅନ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଅଛି, ଯାହା ଜୀବମାନେ ଅଟୁଟ ରଖିଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ । ମୋଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ସବୁ ମୋରେ ଗଥା, ମଣିମାଳାର ସୂତା ପରି । ମୁଁ ଜଳର ରୁଚି, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ, ସମସ୍ତ ବେଦର ଓଁକାର, ଆକାଶର ଶବ୍ଦ, ପୁରୁଷଙ୍କର ଶକ୍ତି । ମୁଁ ମୃତ୍ତିକାର ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ, ଅଗ୍ନିର ତେଜ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଜୀବନ, ତପସ୍ବୀଙ୍କର ତପଃଶକ୍ତି । ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶାଶ୍ୱତ ବୀଜ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଧୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା । ମୁଁ ଚେତନାଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଆସକ୍ତିହୀନ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଧର୍ମକୁ ବିରୋଧ କରିନଥିବା ଇଚ୍ଛା ମୁଁ । ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣରୁ ଯେଉଁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ମୋଠାରୁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନୁହେଁ—ସେମାନେ ମୋରେ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ତିନି ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋରେ ମୋହିତ, ଏହି ଅବିନାଶୀ ଓ ଗୁଣାତୀତ ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ । ମୋର ଏହି ଦିବ୍ୟ ମାୟା ତିନି ଗୁଣରୁ ଗଢ଼ା, ସେହିଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା କଠିନ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ମୋର ଶରଣ ନେଉଛନ୍ତି ସେମାନେ ଏହି ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ଦୁଷ୍ଟ, ମୂଢ଼, ଅଧମ, ମାୟାରେ ମନ୍ଦ ଓ ଅସୁରୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋର ଶରଣ ନେଉନାହାନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଶୁଭ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଉପାସନା କରନ୍ତି—ସଙ୍କଟଗ୍ରସ୍ତ, ଜିଜ୍ଞାସୁ, ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନୀ ସଦା ଏକତାରେ ରହି ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଓ ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ । ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀକୁ ମୁଁ ନିଜ ପରାମାତ୍ମା ଭାବେ ମନ୍ୟ କରେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ନିୟମିତ ଭାବେ ମୋପରେ ବିନ୍ଦୁ ଓ ମୋକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରେ । ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ଜ୍ଞାନୀ ମୋରେ ଶରଣ ନେଇ, ‘ବାସୁଦେବ ସର୍ବଂ’—ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ଦୁର୍ଲଭ ।