ଏକ ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯୋଗ ଓ ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଯେତେବେଳେ ଏକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଯୋଗରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଏକ ବତାସ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ ଅନ୍ଦୋଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଥିବା ଯୋଗୀର ଚିତ୍ତ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଏକତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଦେଖି, ମନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଠାରେ ଅପାର ସୁଖ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ସେ କେବେ ତଥ୍ୟରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହି ସୁଖ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭକୁ ବଡ଼ ଭାବେ ମନେ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ କମ୍ପିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସମ୍ପୃକ୍ତିକୁ ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା। ଏହି ଯୋଗ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ମନରେ ଉଦ୍ଭୂତ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର। ଏହିପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଦୃଢ଼ କରି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କର, ଏବଂ ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟସ୍ତ କରି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ଯାଏ, ସେଠାରୁ ତାହାକୁ ଫେରାଇ ଆତ୍ମାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖ। ଏପରି ଯୋଗୀ ଯାହାର ମନ ଶାନ୍ତ, ରାଗ ଦମିତ, ଏବଂ ଅପବିତ୍ରତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ପରମ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଯୋଗୀ ସହଜରେ ଅପାର ସୁଖ ପାଇଁଥାନ୍ତି, କାରଣ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ସଂଯୋଗ ପାଇଁଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀର ମନ ଯୋଗରେ ଏକତା ପାଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ମୋତେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖେ ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ମୋରେ ଦେଖେ, ସେଠି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ହରାଇ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଏକତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ମୋତେ ଉପାସନା କରେ, ସେ ଯୋଗୀ ଯେପରି ଜୀବନ ଯାଉଥିବେ, ସେ ମୋରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ, ଯେଉଁଠାରେ ଜନେ ଯୋଗୀ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଠିରେ ସମତା ଦେଖନ୍ତି—ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ—ସେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗୀ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏଠି ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମାଧୁସୂଦନ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଯୋଗକୁ ସମତା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବି ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ। ମନ ବହୁତ ଚଞ୍ଚଳ, ଅସ୍ଥିର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼; ଏହାକୁ ବଶ କରିବା ବତାସକୁ ବଶ କରିବା ପରି କଠିନ।" ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, "ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ହେ ମହାବାହୁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା କଠିନ ଓ ଚଞ୍ଚଳ; କିନ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଯାଇପାରିବ। ଯେଉଁଠାରେ ଅତ୍ମନିୟମ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଯୋଗ ଅପ୍ରାପ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଅତ୍ମନିୟମ ଅଛି, ଏବଂ ସଠିକ୍ ଉପାୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଯୋଗ ସମ୍ଭବ।" ଏଠି ଅର୍ଜୁନ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଯଦି କେହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମନିୟମ ନଥିବା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କ’ଣ? ସେ ଦୁଇଟି ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ଧୂଳି ମେଘ ପରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉଛନ୍ତି କି? ଏହି ସନ୍ଦେହ କେବଳ ଆପଣ ଦୂର କରିପାରିବେ।" ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ପାର୍ଥ, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କର ନାଶ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିତ୍ୟ ନ୍ୟାୟପଥରେ ଚଳିଥାଏ, ସେ କେବେ ଅପମାନିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯୋଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ଲୋକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ପରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀଙ୍କ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ଯେଉଁ ଜନ୍ମ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ସେଠାରେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିର ସଂଯୋଗ ମିଳେ, ଏବଂ ପୁନି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସେ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅନିଚ୍ଛା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଜନେ ଜୋଗ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେ ଶାସ୍ତ୍ରର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀ ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯୋଗୀ ତପସ୍ବୀଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନୀଠାରୁ ଉତ୍ତମ, କର୍ମୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ତେଣୁ, ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ଯୋଗୀ ହେଉ।" "ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଜନେ ମୋତେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ମନ ମୋତେ ବ୍ୟସ୍ତ କରନ୍ତି, ସେ ଯୋଗୀ ସମସ୍ତଠାରୁ ମୋ ପାଖରେ ଏକତମ ମନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।" ଏହିପରି କଥା କହି, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ ଆଉ କହିଲେ, "ଅର୍ଜୁନ, ମୋତେ ଚିନ୍ତାରେ ଲାଗି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କର, ମୋ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ। ଏବେ ଶୁଣ, କିପରି ତୁମେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନ କହିବି; ଏହା ଜାଣିଲେ, ଏହି ଜଗତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ବାକି ରହିବ ନାହିଁ।" "ହଜାରେ ଗୋଟିଏ ଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ମୋତେ ସତ୍ୟରେ ଜାଣନ୍ତି। ମୋର ଏହି ଅଷ୍ଟଧା ପ୍ରକୃତି—ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ଅହଂକାର—ଏମିତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ରୂପେ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର ମୋର ଆଉ ଏକ ପ୍ରକୃତି ଅଛି, ଯାହା ଜୀବ ରୂପେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିଛି।" "ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକୃତିରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଦି ଓ ସମାପ୍ତି। ମୋଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ।