ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯୋଗୀର ଗୁଣ ଓ ଯୋଗର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ମନ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯିଏ ଦ୍ଢ଼ ଚିତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମାଟି, ପଥର, ସୁନା—ସବୁକୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ଯୋଗୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ଯୋଗୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ—ମିତ୍ର, ସାଙ୍ଗ, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଦ୍ୱେଷୀ, ବନ୍ଧୁ, ସାଧୁ ଓ ପାପୀ—ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ସଂଯମୀଙ୍କୁ ବିଶିଷ୍ଟ କରେ। ଏହିପରି ଯୋଗୀ ସଦା ଏକାକୀ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ମନ ଓ ଦେହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସକ୍ତି ଓ ଅଧିକ ଜମା ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଲୀନ ହୋଇ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଜନ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଉଚ୍ଚ ନ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ନୁହେଁ, ଦେଖି ତାଳ ପତ୍ର, ମୃଗଚର୍ମ ଓ କୁଶା ଘାସରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନ ବିଛାଇ ବସିବା ଉଚିତ। ଏଠି ସେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ସିଧା ଓ ଦୃଢ଼ ରଖି, ନାକର ଛଡ଼ ଦେଖିବେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବେ ନାହିଁ। ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଭୟ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟର୍ ନିୟମ ମାନି, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୋତେ ଚିନ୍ତା କରି, ଏବଂ ଭକ୍ତିସହିତ ବସିବେ। ଏପରି ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଯୋଗୀ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଓ ମୋ ସ୍ଥାନରେ ନିବାସ ପାଇଥାଏ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ଅର୍ଜୁନ, ଯେଉଁଠି ଅତିରିକ୍ତ ଖାଏ କିମ୍ବା ଖାଇ ନଥିବା, ଅତି ଶୁଏ କିମ୍ବା ସଦା ଜାଗି ରହେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଖାଦ୍ୟ, ବିନୋଦ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଶୟନ ଓ ଜାଗରଣରେ ସମତା ରଖେ, ସେଉଁଠି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ନାଶ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ କେବଳ ଆତ୍ମାରେ ବିଲୀନ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ କାମନା ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଉଁଠି ତାକୁ ଯୋଗରେ ଏକତା ମିଳିଥାଏ। ଯେପରି ନିରବାତ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ ଝୁମେ ନାହିଁ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଥିବା ଯୋଗୀର ମନ ଓ ଚିନ୍ତା ଏକାଗ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଜାଣି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରେ, ସେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଥିବା ଅତିନିଜ ଆନନ୍ଦକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଏହି ଆନନ୍ଦରୁ କେବେ ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ, କେହିଁଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭକୁ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଭାବେ ମାନେ ନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଚଳ ରହେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଦୁଃଖ ସଂଯୋଗରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନାମରେ ଯୋଗ ବୋଲାଯାଏ, ଏହି ଯୋଗକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଇଛାକୁ ଛାଡ଼ି, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବେ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଧୀରେ ଧୀରେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥିର ମନ ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ସେଠାରୁ ତାକୁ ଆଣି, ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଯୋଗୀ ଯେଉଁଠି ମନ ଶାନ୍ତ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଶାନ୍ତ, ଅପବିତ୍ରତା ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଯୋଗୀ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରି, ବ୍ରହ୍ମ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ପାଏ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମନକୁ ଯୋଗରେ ଏକତା କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖେ, ସେ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖେ। ଯେଉଁଠି ମୋତେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତକୁ ମୋରେ ଦେଖେ, ସେ ଯୋଗୀ ପାଇଁ ମୁଁ କେବେ ହରାଇଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ବି ମୋଠାରୁ ହରାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଏକତାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ମୋତେ ଦେଖି, ମୋତେ ଉପାସନା କରେ, ସେଉଁଠି ସେ କେଉଁ ଚାଳ-ଚଳନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋରେ ବସିଥାଏ। ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ନିଜ ସହିତ ତୁଳନା କରି, ସମସ୍ତଠି ଶୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ରଖେ, ସେଉଁଠି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ। ଏଠି ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ହେ ମାଧୁସୂଦନ, ଆପଣ ଯେଉଁ ସମତା ଯୋଗ କହିଛନ୍ତି, ମୋତେ ଲାଗେ ଏହି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା କାରଣେ ଏହା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ। ମନ ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, ଅବିନିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼; ଏହାକୁ ବଶ କରିବା ଝଡ଼କୁ ବଶ କରିବା ପରି କଠିନ। ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଦୁର୍ଦମ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିହେବ। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି କଠିନ; କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଯଥାଯଥ ପ୍ରୟାସ କରିଲେ, ଯୋଗ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ଏଠି ଅର୍ଜୁନ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯୋଗରେ ଚିତ୍ତ ଅବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଅନ୍ତ ଅବସ୍ଥା କଣ? ସେ କି ଦୁଇପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ମେଘର ଖଣ୍ଡ ପରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବେ କି? ଏହି ସନ୍ଦେହ କେବଳ ଆପଣ ଦୂର କରିପାରିବେ। ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ, ଏପରି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କେବେ ନାଶ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିତ୍ୟ ନିଷ୍ଠା ରହିଛି, ସେ କେବେ ଦୁଃଖ ଭାଗି ହୁଏ ନାହିଁ। ଏପରି ଯୋଗ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଲୋକ ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ କାଳ ବାସ କରି, ଶୁଭ୍ର, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ମିଳେ, ଏହି ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠି ସେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାରେ ପ୍ରେରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ତାକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମେ ଯୋଗ ଜ୍ଞାସୁ ଥାଏ, ସେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ।