ଏହିପରି ଗଭୀର ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ହଟାଇ ଦେଇଛି, ନଜରକୁ ଭୂରୁମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ କରି ରଖିଛି, ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ନାକର ଦୁଇଟି ଗୁହାରେ ସମଭାଗରେ ଚଳାଇଛି, ସେଉଁଠି ଏକ ସଂଯମୀ ଓ ମୁକ୍ତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିବା ମୁନି ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସଦା ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ମୁନି ଯେତେବେଳେ ମୋତେ—ଯାଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟାର ଭୋକ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମହାସ୍ୱାମୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମିତ୍ର ଭାବେ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି କାମନା ବା ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି କେବଳ କର୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଯୋଗୀ। କେବଳ ଅଗ୍ନି ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯାହାକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବୋଲାଯାଏ, ତାହାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣ। କାରଣ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମନା ଓ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ ହେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଯୋଗୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେଠାରେ କର୍ମ ମାଧ୍ୟମ; ଯେଉଁଠି ଯୋଗେ ନିଷ୍ଠା ହୋଇଛି, ଶାନ୍ତି ସେଠାରେ ମାଧ୍ୟମ। ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଓ କର୍ମ ରେ ଆସକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ, ନିଜକୁ ଅବମାନିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ନିଜେ ନିଜର ମିତ୍ର, ନିଜେ ନିଜର ଶତ୍ରୁ। ଯେଉଁଠି ନିଜକୁ ନିଜେ ଜିତିଛି, ସେଉଁଠି ନିଜ ମିତ୍ର; ଯେଉଁଠି ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ସେଠି ନିଜ ଶତ୍ରୁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତ, ସେ ଉତ୍ତମ ଅତ୍ମା ଉପରେ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି; ସେ ଶୀତ-ତାପ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ମାନ-ଅପମାନରେ ସମ। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ମନ ଅଡ଼ିଗ, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ ହେଉଛନ୍ତି; ପୃଥିବୀ, ପାଥର, ସୁନା—ସମ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି—ମିତ୍ର, ସଖା, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଦ୍ୱେଷୀ, ବନ୍ଧୁ, ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା, ପାପୀ—ସେଉଁଠି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗୀ। ଏହି ଯୋଗୀ ସଦା ଏକା ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ, ନିଜ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଚିନ୍ତା ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମସଂଯମ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଏକ ସୁଚିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଅତି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତି ନିମ୍ନ ନୁହେଁ, କୁଶା, ମୃଗଚର୍ମ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନ ବନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନ, ନିୟତ ଚିନ୍ତା, ନିୟମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଆସନରେ ବସି ନିଜ ଶୂଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଳାକୁ ସିଧା ଓ ଅଚଳ ରଖି, ନିଜ ନାକର ଟିପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦିଗକୁ ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଭୟ ରହିତ, ଶାନ୍ତ ମନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୋତେ ଚିନ୍ତା କରି ଏଭଳି ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ସହିତ ଯୋଗୀ ଶାନ୍ତି, ପରମ ମୁକ୍ତି ଓ ମୋରେ ନିଷ୍ଠା ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଯୋଗ ଅତି ଖାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଅତି ଅପେକ୍ଷା ରେ ଅଶନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଅତି ଶୁଇଥିବା ବା ସଦା ଜାଗିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଖାଦ୍ୟ, ବିନୋଦ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଶୟନ, ଜାଗ୍ରଣରେ ସମତା ଅଛି, ସେଉଁଠି ଯୋଗ ଦୁଃଖକୁ ନାଶ କରେ। ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ କେବଳ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ଏକତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠା ସ୍ଥିତି ଲାଭ ହୁଏ। ଯେପରି ନିର୍ବାତ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ ଅନ୍ଦୋଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ସହିତ ଯୋଗୀର ଅବସ୍ଥା। ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଅନୁଭବ ହୁଏ ଏକ ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନୁହେଁ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ସେ କେବେ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ ଲାଭ ଅନ୍ୟ କିଛି ମନେ କରେ ନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯୋଗ ବୋଲାଯାଏ, ଦୁଃଖ ସହିତ ସଂଯୋଗର ଚ୍ୟୁତି; ଏହି ଯୋଗ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ଅଚଳ ମନ ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କାମନା ଓ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଧୀରେ ଧୀରେ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଦୃଢ଼ କରି ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ; ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ସେଉଁଠି ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନେବା ଉଚିତ। ଏପରି ଅଭ୍ୟାସରେ ଯୋଗୀ ଶାନ୍ତ ମନ, ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ, ଏକତାରେ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇ, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଭଳି ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଯୋଗୀ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସହଜରେ ବ୍ରହ୍ମ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁଥାଏ। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦେଖିଥାଏ; ସମ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ସେ ମୋତେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତକୁ ମୋରେ ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଏକତାରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ମୋତେ ଉପାସନା କରିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ମୋତେ ଦେଖିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ ଯେପରି ଜୀବନ ଯାଉଥିବେ, ମୋରେ ବସିଥାଏ। ହେଁ ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ନିଜକୁ ମାନଦେଇ ଅନ୍ୟରେ ସମ ଭାବରେ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗୀ।