ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, ଭକ୍ତିଶୀଳ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ମନୁଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଅର୍ଜନ କରେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବା ପରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଓ ସନ୍ଦେହପରାୟଣ, ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସନ୍ଦେହୀ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ, ପରଲୋକ କିମ୍ବା ସୁଖ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ କର୍ମକୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଇଛି ଏବଂ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ସେଉଁଠାରେ କର୍ମ ବନ୍ଧନ କରେନାହିଁ, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ। ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ସନ୍ଦେହ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଅଛି, ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଉ; ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଉଠ, ହେ ଭାରତ। ଏହାପରେ ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମାଧବ, ଆପଣ କେବେ କର୍ମତ୍ୟାଗକୁ, କେବେ ଯୋଗକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଭଗବାନ କହିଲେ, “କର୍ମତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ମଯୋଗ – ଦୁହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭକୁ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରୁ କର୍ମଯୋଗ କର୍ମତ୍ୟାଗଠାରୁ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯିଏ ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଆସକ୍ତି ରହିତ, ସେଉଁଠି ସେ ସଦା ତ୍ୟାଗୀ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ହେଲେ ସେ ସହଜରେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ। ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖିବା ଶିଶୁମାନଙ୍କ କଥା, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ତାହା ଭାବେ ନାହିଁ; ଯିଏ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଯେଉଁ କୌଣସି ଏକ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଦୁହିଁର ଫଳ ପାଏ। ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଯେଉଁ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଯିଏ ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି। କିନ୍ତୁ ଯୋଗ ବିନା ତ୍ୟାଗ ଦୁର୍ଲଭ, ଯୋଗ ଯୁକ୍ତ ମୁନି ଶୀଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରେ, ମନ ଶୁଦ୍ଧ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ, ସେ କର୍ମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଯିଏ ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଦେଖେ, “ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ” – ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ଘ୍ରାଣ, ଖାଇବା, ଚାଲିବା, ଶୁଏବା, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଭାବେ, “ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କର ବିଷୟରେ ଚଳିତ।” ଯିଏ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ କରି, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ଲୋଟସ ପତ୍ରକୁ ଭିଜାଏନାହିଁ। ଯୋଗୀମାନେ ଶରୀର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ମ କରନ୍ତି, ଏହା ଆତ୍ମାର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ। ଯିଏ କର୍ମର ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଫଳରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯିଏ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ମନରେ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନବଦ୍ୱାର ନଗରୀ ନମ୍ବରେ (ଏହି ଶରୀରରେ) ସୁଖରେ ବସେ, କିଛି କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା କାହାକୁ କରାଏ ନାହିଁ। ଭଗବାନ୍ କୌଣସି କାର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ, କର୍ମ କିମ୍ବା କର୍ମଫଳର ଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ୱଭାବ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ କୌଣସି ପାପ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଆବୃତ ହୋଇ ଜୀବମାନେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନକୁ ଧ୍ଵଂସ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପରମତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପରମେ ସ୍ଥିର, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଧ୍୵ଂସ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ – ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ମନୁଷ୍ୟ ସମଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ହାତୀ, କୁକୁର ଓ କୁକୁର ଖାଇଥିବା ମଣିଷକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସମତାରେ ସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ହିଁ ଜନ୍ମକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ମଳ ଓ ସମ, ଏହିପରି ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମରେ ବସନ୍ତି। ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିଛି, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଅମୋହିତ, ସେ ଶୁଭ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏନାହିଁ କିମ୍ବା ଅଶୁଭରେ ବିକଳ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ବ୍ରହ୍ମରେ ସ୍ଥିତ। ଯିଏ ବାହ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସକ୍ତି ରଖେନାହିଁ, ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଯୋଗରେ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁ ଅବିନାଶୀ ସୁଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସଂସ୍ପର୍ଶ ଜନିତ ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଅଛି, ଏହିପରି ସୁଖରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ଏଠାରେ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ଉତ୍ସାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ, ସେ ଯୋଗୀ ଓ ସଂତୁଷ୍ଟ ମଣିଷ। ଯାହାର ସୁଖ ଭିତରେ, ଆନନ୍ଦ ଭିତରେ, ଜ୍ଵାଳା ଭିତରେ, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ବାଣ ପାଏ। ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ଦୋଷ ଧ୍୵ଂସ କରିଛନ୍ତି, ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଇଛି, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର କ୍ଷେମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ବାଣ ପାଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ସବୁଦିଗରେ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ବାଣ ପାଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବାହ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶକୁ ବାହାରେ ରଖି, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ କରି, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ନାସାପୁଟରେ ସମ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ମୁନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ମୋକ୍ଷକୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ରାଗ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସେ ସଦା ମୁକ୍ତ। ଯିଏ ମୋତେ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟାର ଭୋକ୍ତା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ମହାଇଶ୍ୱର ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ଯିଏ ନିୟତ କର୍ମକୁ ଫଳ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନ ରଖି କରେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତ ତ୍ୟାଗୀ ଓ ଯୋଗୀ; କେବଳ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଯୋଗୀ ହୁଏନାହିଁ। ଯାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କୁହାଯାଏ, ତାକୁ ଯୋଗ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣ; କାରଣ ଯେଉଁଠି ଆଶା ଓ ସଂକଲ୍ପ ତ୍ୟାଗ ନାହିଁ, ସେଠି ଯୋଗ ହୁଏନାହିଁ।