ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦିନେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ଗୁଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଶା ଓ ଇଚ୍ଛା ରହିତ, ଯାହାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି କର୍ମଫଳରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ କିଛିରେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଆଶା ନାହିଁ, ମନ ଓ ଆତ୍ମା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅପରାଧୀ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁଠି ଯାହା ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପରେ ଅତିତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିତ, ସଫଳତା-ବିଫଳତାରେ ସମ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ମୁକ୍ତ, ମନ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବଳିଦାନ ଭାବେ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ବଳିଦାନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ହବି ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକତ୍ୱ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମାନବ ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କିଛି ଯୋଗୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ବଳିଦାନ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ନିରେ ବଳିଦାନ କରନ୍ତି। କିଛି ମନ୍ଦିର ଅନ୍ତଃକରଣ ନିୟମର ଅଗ୍ନିରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବଳିଦାନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନ ଜ୍ୱାଳିତ ନିୟମ ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ବଳିଦାନ କରନ୍ତି। ଅନେକେ ଦ୍ରବ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଯୋଗ, ଅନୁଷ୍ଠାନ କିମ୍ବା ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବଳିଦାନ କରନ୍ତି। ଅନେକେ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଏକ ପ୍ରାଣକୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, କିଛି ନିୟମିତ ଆହାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରାଣରେ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ବଳିଦାନ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ, ବଳିଦାନ ଦ୍ୱାରା ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବଳିଦାନର ଅମୃତ ଅଂଶ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ବଳିଦାନ ନାହିଁ, ସେଠି ଏହି ଲୋକ ନାହିଁ, ତେବେ ପରଲୋକ କିପରି ଦିଆଯିବ? ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ବଳିଦାନ ବ୍ରହ୍ମର ଦ୍ୱାରରେ ବିସ୍ତାରିତ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ମୁକ୍ତି ମିଳିବ। ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଳିଦାନ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବଳିଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷେ ଜ୍ଞାନରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ନମ୍ରତା, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଓ ଶୁଶ୍ରୁଷା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦେଇବେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରି, ତୁମେ ପୁଣି ଏପରି ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ତୁମରେ ଓ ମୋରେ ଦେଖିପାରିବ। ଯଦି ତୁମେ ସମସ୍ତରୁ ଅଧିକ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ହୁଅ, ଏହି ଜ୍ଞାନର ନୌକା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କୃତି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବ। ଯେପରି ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଧନକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଏ। ଏହି ଜଗତରେ ଜ୍ଞାନ ଭଳି ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଯୋଗରେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ସେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ଓ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତି ମିଳିଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଓ ସନ୍ଦେହପରାୟଣ ବ୍ୟକ୍ତି ନାଶ ହୁଅନ୍ତି; ସନ୍ଦେହୀ ପାଇଁ ନ ଏହି ଲୋକ, ନ ପରଲୋକ, ନ ଶାନ୍ତି ଅଛି। ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ଦେହ କାଟାଯାଇଛି, ଏବଂ ଆତ୍ମା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଛି, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଧନ କରେନାହିଁ। ତେଣୁ, ଜ୍ଞାନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନ ଜନିତ ସନ୍ଦେହ କାଟିଦିଅ, ଯୋଗରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ଉଠ ହେ ଭାରତ। ଏଉଁପରେ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟତ୍ୟାଗ ଓ ଯୋଗ—ଦୁଇଟିର ସ୍ତୁତି କରୁଛ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଶ୍ଚିତ କରି କହ।” ଭଗବାନ୍ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “କାର୍ଯ୍ୟତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ମଯୋଗ ଦୁହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳକୁ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତାଳିକାରୁ କର୍ମଯୋଗ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅଭିଲାଷା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସଦା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ। ସଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଭିନ୍ନ ବୋଲି କେବଳ ଶିଶୁମନ ଭାବେ କହନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଯେକୌଣସି ଏକ ଭଲ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଦୁହିଁର ଫଳ ମିଳେ। ସଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ସଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗର ଏକତ୍ୱ ଯିଏ ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ସଠିକ ଦୃଷ୍ଟି। କିନ୍ତୁ, ଯୋଗ ବିନା ସଂନ୍ୟାସ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଶୀଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ୱ, ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆତ୍ମା ସମ ଭାବେ ଅଛି, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଲେପିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ନିଶ୍ଚିତ, ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିବା, ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ‘ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ’—ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଛୁଁଇବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ଖାଇବା, ଚାଲିବା, ଶୋଇବା, ଶ୍ୱାସ ନିବା, କଥା କହିବା, ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଧରିବା, ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବା ବନ୍ଦ କରିବା ସବୁ କିଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତାଙ୍କର ବିଷୟରେ ଚଳିଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ କରାଯାଏ, ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ପାପ ଲେପିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ପାଣି ଲେପିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯୋଗୀମାନେ ଦେହ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି କରନ୍ତି।