ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୋ ମନକୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପକାଇଦେଉଛନ୍ତି। କେବେ ଜ୍ଞାନର ପଥ, କେବେ କର୍ମର ପଥ—ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଲାଗୁଛି। ଦୟାକରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, କେଉଁଠି ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇପାରିବି?” ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଏହି ଜଗତରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ମାର୍ଗ କଥା କହିଥିଲି—ସାଂଖ୍ୟମାନେ ଜ୍ଞାନର ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯୋଗୀମାନେ କର୍ମର ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। କେବଳ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ କିମ୍ବା କାମ କରିବାରୁ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ କୌଣସି ଲୋକ କର୍ମମୁକ୍ତିକୁ ପାଉନାହାନ୍ତି, ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ନ ଲଭନ୍ତି। କାହାରି ପାଇଁ ଏହି ଶରୀରରେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି ରହିବା ସମ୍ଭବନୁହେଁ—ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। ଯିଏ କର୍ମଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ବେଳେ ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠି ତାହା ପ୍ରବଞ୍ଚକ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମନ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି କର୍ମ କରେ, ଅସକ୍ତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଠି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ତୁମ ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମ କର; କାର୍ଯ୍ୟ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଏହି ଶରୀର ପାଳନ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି ସମ୍ଭବନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ତୁମେ ସକଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଅର୍ଥରେ, ଅସକ୍ତ ଭାବରେ କର। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, ‘ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଅ, ଏହି ତୁମ ଅଭିଷ୍ଟ ଫଳ ପୂରଣ କରିବ।’ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପୋଷିତ ହେଉ, ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ପୋଷିବେ, ଏପରି ପରସ୍ପର ପୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇପାରିବ। ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ପୋଷିତ ହୋଇ ତୁମ ଅଭିଷ୍ଟ ଭୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଗକୁ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ନକରି ଉପଭୋଗ କରେ, ସେଠି ସେ ଚୋର। ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଗ କରୁଥିବା ନିଷ୍ପାପ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯିଏ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ରନ୍ଧେ, ସେ ପାପ ଭୋଜନ କରେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ନ ବର୍ଷାରୁ, ବର୍ଷା ଯଜ୍ଞରୁ, ଯଜ୍ଞ କର୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। କର୍ମ ବେଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବେଦ ଅକ୍ଷର ମୂଳରୁ; ଏହିପରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବେଦ ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି। ଏହି ଚକ୍ରକୁ ଯିଏ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଲିନ ରହି, ଅର୍ଥହୀନ ଏବଂ ପାପମୟ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ମ କରିବା ବା ନ କରିବାରେ କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଅସକ୍ତ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଉଛନ୍ତି। ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ। ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ କି ମହାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସେହିପରି କରନ୍ତି; ସେଉଁଠି ସେ ଯେଉଁ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ସେଉଁଠି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ମୋ ପାଇଁ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଛି କରିବାକୁ ନାହିଁ, କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ, ତଥାପି ମୁଁ କର୍ମ କରିଥାଏ। ଯଦି ମୁଁ କର୍ମ କରିବାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନ କରେ, ଲୋକମାନେ ମୋ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରିବେ। ମୁଁ କର୍ମ କରିନଥିଲେ, ଏହି ଜଗତ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯିବ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୋଭ ହେବ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିବେ। ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମରେ ଅସକ୍ତି ସହ କାମ କରୁଥିବା ପରି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅସକ୍ତି ସହ କର୍ମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ବିମୁଢ଼ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେ ନିଜେ ନିୟମିତ ଭାବରେ କର୍ମ କରି ଅନ୍ୟମାନେ କର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବେ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାରେ ମୁଗ୍ଧ, ସେମାନେ ‘ମୁଁ କରୁଛି’ ଭାବନା କରନ୍ତି। ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଜାଣେ ଗୁଣମାନେ ଗୁଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ଅସକ୍ତ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୂଢ଼, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ ତାଲିନ୍ ରହନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେମାନେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବିମୁଢ଼ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କର, ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ନିୟୋଜିତ କର, ଆଶା ଓ ମମତା ଛାଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କର, ଚିନ୍ତା ନ କର। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମୋ ଶିକ୍ଷାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ସଦା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟାକୁ ଧାରଣ କରି ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ମୁହଁ ହରାଇ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି। ଏଠି ତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏଠି ନିୟମକୁ ଦମନ କରି କ’ଣ ଲାଭ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ତାହାର ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହାମାନେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନିଜର ଧର୍ମ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଦେଇଥାଏ; ନିଜ ଧର୍ମରେ ମୃତ୍ୟୁ ଉତ୍ତମ। ଏଠି ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ, “ହେ କୃଷ୍ଣ, କ’ଣ ଶକ୍ତି ଲୋକକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରାଏ, ଏମିତି କ’ଣ ଶକ୍ତି ଅଛି ଯାହା ଜବରଦସ୍ତି କରାଏ?” ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଏହା କାମ ଓ କ୍ରୋଧ—ରଜୋଗୁଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମହାଶତ୍ରୁ, ମହାପାପୀ; ଏହା ଅଗ୍ନି ପରି ଅତୃପ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଶତ୍ରୁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧୁଆଁ ଢାକିଦିଏ, ଦର୍ପଣକୁ ଧୁଳି ଢାକିଦିଏ, ଗର୍ଭକୁ ଗର୍ଭାଶୟ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି ଏହି କାମ ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକି ଦିଏ। ଏହି କାମ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଶାଶ୍ୱତ ଶତ୍ରୁ, ଅଗ୍ନି ପରି ଅତୃପ୍ତ।