ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ କେଶବ, ଯିଏ ନିଶ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ କେମିତି ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କରେ? ଏମିତି ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେମିତି କଥା କହେ, ବସେ, ଚାଲେ?” ତାହାପରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ହେ ପାର୍ଥ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହା ମନ ଦୁଃଖରେ ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସୁଖ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ହରାଇଛି, ଯିଏ ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧିର ମୁନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ସବୁଠାରେ ଅନାସକ୍ତ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କିଛି ମିଳିଲେ ନା ଖୁସି ହୁଏ, ନା ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କୁମ୍ଭୀର ଭଳି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରୁ ଆକୁଞ୍ଚିତ କରେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଦେହୀ ପ୍ରତିଷେଧ କଲେ ବି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଦୂରେ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ଆସକ୍ତି ରହିଯାଏ; ଏହି ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ଚଞ୍ଚଳ, ସେମାନେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ବଳପୂର୍ବକ ଦୂରେ ନେଇଯାଏ। ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୋପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ; ଯାହାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେଠାରୁ ଆସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଆସକ୍ତିରୁ କାମ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ କାମରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। କ୍ରୋଧରୁ ମୋହ ଆସେ, ମୋହରୁ ସ୍ମୃତି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସ୍ମୃତି ଭ୍ରମରୁ ବୁଦ୍ଧି ନାଶ ହୁଏ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ନାଶରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ ଭାବେ ବିଷୟବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରେ, ସେ ଆତ୍ମନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଶାନ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶମିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମନ ଶୀଘ୍ର ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ତାହାଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚଳତା ବିନା ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନ ବିନା ଶାନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ଅଶାନ୍ତିରେ ସୁଖ କିପରି ହେବ? ଯେଉଁଠି ମନ ଚଞ୍ଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପଛରେ ଚାଲିଯାଏ, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ତଳ ଯାଏ, ଯେପରି ଝଡ଼ରେ ତରଣୀ ଭାସିଯାଏ। ତେଣୁ, ହେ ମହାବାହୁ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି, ସେଠି ନିୟମିତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ; ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ଜାଗ୍ରତ, ସେଠି ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ ମୁନି ପାଇଁ ରାତି। ଯେପରି ଅନେକ ନଦୀର ଜଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ର ଅଚଳ ଏବଂ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆସିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହେ, ସେଇ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଇଚ୍ଛାରେ ଆସକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହେଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଅହଂକାର ରହିତ ଭାବେ ଚରଣ କରେ, ସେଇ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତି, ହେ ପାର୍ଥ; ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଅନ୍ତିମ ମୂହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ବାଣ ପାଏ। ଏଠିଏଁ ଅର୍ଜୁନ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଯଦି ଆପଣ ଜ୍ଞାନକୁ କର୍ମଠାରୁ ଉତ୍ତମ କୁହନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ଏହି ଭୟଙ୍କର କର୍ମ କରିବାକୁ କାହିଁକି ବଳଦେଉଛନ୍ତି, ହେ କେଶବ? ଆପଣଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଦୟାକରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, କିଏଁ ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷେମ ପାଇପାରିବି?” ତେବେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ହେ ଅନଘ, ଏହି ଜଗତରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଟି ପଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି—ଏକଟି ହେଉଛି ସାଂଖ୍ୟ ମାନେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନର ପଥ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଯୋଗୀମାନେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା କର୍ମର ପଥ। କେବଳ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ; ଏବଂ ତ୍ୟାଗ ମାତ୍ରରେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ନାହିଁ। କାରଣ, କେହି କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଷଣରେ କର୍ମ ବିନା ରହିପାରେ ନାହିଁ, ପ୍ରକୃତିଜନିତ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ କର୍ମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଯିଏ କାୟିକ କର୍ମ ରୋକି ମନରେ ବିଷୟ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ମୂଢ଼ ଓ ମିଥ୍ୟାଚାରୀ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ କାୟିକ କର୍ମ କରେ, ସେ ଅର୍ଜୁନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କର; କାରଣ କର୍ମ ଅକର୍ମ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଅକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ମଧ୍ୟ ଚଳିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଯଜ୍ଞାର୍ଥ କର୍ମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ; ତେଣୁ ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞା ପାଇଁ କର୍ମ କର। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞ ସହ ସୃଷ୍ଟି କରି, କହିଥିଲେ—‘ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବଢ଼ିବ; ଏହି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବ।’ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପାଦିତ ହେବେ, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ପୋଷିବେ; ଏହିପରି ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ପୋଷିଲେ, ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳିବ। ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଭୋଗଦ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦେବେ; ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କ ଦେଉଥିବା ଦାନ କୁ ଯଜ୍ଞ ଛାଡ଼ି ଉପଭୋଗ କରେ, ସେ ଚୋର। ଯେଉଁ ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦିରେ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ଦିରେ ନିଜ ପାଇଁ ମାତ୍ର ରନ୍ଧନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ନ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ବର୍ଷା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା, ଯଜ୍ଞ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ।