मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते।।17.16।।
मनाचा प्रसन्नपणा, सौम्यपणा, मौन, आत्मसंयम आणि भावनांची शुद्धता—हे मनाचं तप आहे.
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्ित्रविधं नरैः।अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते।।17.17।।
ही तीन प्रकारची तपं, जे लोक श्रेष्ठ श्रद्धेनं, फळाची इच्छा न ठेवता करतात, ती सत्त्वगुणी समजली जातात.
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्।।17.18।।
जो तप फक्त इतरांचा सन्मान, प्रतिष्ठा किंवा पूजेसाठी, आणि दांभिकपणाने केले जाते, ते येथे राजस, अस्थिर आणि खोटे समजले जाते.
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्।।17.19।।
जे तप अज्ञानाने, स्वतःला त्रास देण्यासाठी किंवा दुसऱ्याला हानी पोहोचवण्यासाठी केले जाते, ते तामस मानले जाते.
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे।देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्।।17.20।।
‘देणं योग्य आहे’ या भावनेने, जेव्हा योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी, आणि पात्र व्यक्तीस, परतफेडीची अपेक्षा न ठेवता दान दिलं जातं, ते सात्त्विक समजलं जातं.
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः।दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्।।17.21।।
पण जे दान परतफेडीच्या अपेक्षेने, फळाच्या इच्छेने किंवा मनातून नकोसं वाटतं म्हणून दिलं जातं, ते राजस मानलं जातं.
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते।असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्।।17.22।।
जे दान अयोग्य वेळी, अयोग्य ठिकाणी, अपात्र व्यक्तींना, आदर न दाखवता किंवा तुच्छतेने दिलं जातं, ते तामस समजलं जातं.
तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः।ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा।।17.23।।
‘ॐ तत् सत्’ हे ब्रह्माचे तीन प्रकारचे नाव आहे, असं सांगितलं गेलं आहे. याच नावाने पूर्वी ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञ निश्चित केले गेले.
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः।प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम्।।17.24।।
म्हणून ब्रह्म जाणणारे लोक, नियमाप्रमाणे यज्ञ, दान आणि तप सुरू करताना नेहमी ‘ॐ’ उच्चारतात.
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः।दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षि।।17.25।।
‘तत्’ हा शब्द उच्चारून, फळाची इच्छा न ठेवता, मुक्तीची इच्छा असणारे लोक विविध यज्ञ, तप आणि दान करतात.
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते।प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते।।17.26।।
‘सत्’ हा शब्द सत्य आणि चांगुलपणासाठी वापरला जातो; तसेच, पार्था, उत्तम कर्मासाठीही ‘सत्’ हा शब्द लावला जातो.
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते।कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते।।17.27।।
यज्ञ, तप आणि दान यामध्ये स्थिरता असणे हेही ‘सत्’ म्हणतात; आणि या गोष्टींसाठी केलेली कृतीसुद्धा ‘सत्’ म्हणून ओळखली जाते.
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्।असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह।।17.28।।
पार्था, श्रद्धेशिवाय जे काही यज्ञ, दान, तप किंवा कर्म केलं जातं, ते ‘असत्’ म्हणतात; त्याचा ना या जन्मात, ना मृत्यूनंतर काही उपयोग असतो.
अर्जुन उवाच संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्। त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन।।18.1।।
अर्जुन म्हणाला: हे महाबाहो, मला संन्यास आणि त्याग यांचे खरे स्वरूप आणि त्यातील फरक समजून घ्यायचा आहे, हे हृषीकेश, हे केशीचा संहार करणारा.
श्री भगवानुवाच काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः। सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः।।18.2।।
श्रीभगवान म्हणाले: इच्छेने केलेल्या कर्मांचा त्याग म्हणजे संन्यास, असं ज्ञानी लोक म्हणतात; सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग म्हणजे त्याग, असं पंडित सांगतात.
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः। यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे।।18.3।।
काही विचारवंत म्हणतात की, कर्म हे दोषासारखं असल्यामुळे त्यागावं; तर काही जण म्हणतात की, यज्ञ, दान आणि तप अशी कर्मे कधीच सोडू नयेत.
निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः।।18.4।।
भरतश्रेष्ठा, त्यागाबद्दल माझं निश्चित मत ऐक. कारण, पुरुषसिंहा, त्याग हा तीन प्रकारचा सांगितला आहे.
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्।।18.5।।
यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे कधीच सोडू नयेत; ती करायलाच हवीत. कारण, यज्ञ, दान आणि तप हे ज्ञानी लोकांसाठीही पावन करणारे आहेत.
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्िचतं मतमुत्तमम्।।18.6।।
पण ही कर्मे करताना आसक्ती आणि फळाची इच्छा सोडूनच करावीत, हेच माझं निश्चित आणि श्रेष्ठ मत आहे, पार्था.
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः।।18.7।।
पण ठरवलेल्या कर्मांचा संन्यास योग्य नाही; अज्ञानामुळे त्याग केला तर तो तामस समजला जातो.
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्।।18.8।।
कोणतेही कर्म फक्त यातना किंवा शरीराला त्रास होईल या भीतीने सोडले, तर असा त्याग राजसिक समजला जातो आणि अशा त्यागाला फळ मिळत नाही.
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः।।18.9।।
अर्जुना, जे कर्म फक्त कर्तव्य म्हणून, आसक्ती आणि फळाची इच्छा सोडून केले जाते, तो त्याग सात्त्विक मानला जातो.
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः।।18.10।।
जो मनुष्य शुद्ध, बुद्धिमान आणि शंका नसलेला आहे, तो अपयशी कर्माचा द्वेष करत नाही किंवा यशस्वी कर्माला आसक्त होत नाही; असा त्यागी सात्त्विक असतो.
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते।।18.11।।
शरीर धारण करणाऱ्याला सर्व कर्मे पूर्णपणे सोडता येत नाहीत; पण जो कर्मफळाचा त्याग करतो, तोच खरा त्यागी म्हणवतो.
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्।।18.12।।
कर्माचे त्रिविध फळ—अप्रिय, प्रिय आणि मिश्र—त्याग न करणाऱ्याला मृत्यूनंतर मिळते; पण संन्याशाला कधीच मिळत नाही.
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्।।18.13।।
महाबाहो, सर्व कर्मांच्या सिद्धीसाठी सांगितलेली पाच कारणे तू माझ्याकडून जाणून घे, जी ज्ञानमार्गात स्पष्ट केली आहेत.
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्।।18.14।।
ती म्हणजे—कर्माचे स्थान म्हणजे शरीर, करणारा, विविध साधने, वेगवेगळ्या क्रिया आणि पाचवे म्हणजे दैव.
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः।।18.15।।
मनुष्य शरीर, वाणी किंवा मनाने जे काही कर्म करतो—ते योग्य असो वा अयोग्य—त्याची ही पाच कारणे आहेत.
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः।।18.16।।
जो अयोग्य समजुतीमुळे फक्त स्वतःलाच कर्ता मानतो, तो खरे पाहत नाही आणि त्याची बुद्धी वाईट असते.
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते।।18.17।।
ज्याच्यात अहंकार नाही आणि ज्याची बुद्धी लिप्त होत नाही, तो सर्व लोकांना मारला तरीही न मारणारा आणि न बांधला जाणारा असतो.