असुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्।।16.20।।
आसुरी योनी मिळवून, जन्मोन्मुखी अज्ञानात अडकलेले, मला न मिळवता, कुंतीपुत्रा, ते नीच अवस्थेत जातात.
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्।।16.21।।
नरकाच्या तीन दारांनी आत्म्याचा नाश होतो — इच्छा, राग आणि लोभ. म्हणून हे तिघं सोडावं.
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः।आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्।।16.22।।
हे तीन अंधाराचे दरवाजे सोडून, कुंतीपुत्रा, मनुष्य स्वतःच्या कल्याणासाठी वागतो आणि मग तो श्रेष्ठ मार्गाला पोहोचतो.
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः।न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्।।16.23।।
जो शास्त्राचे नियम सोडून, फक्त आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतो, तो ना सिद्धी मिळवतो, ना सुख, ना श्रेष्ठ अवस्था.
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ।ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि।।16.24।।
म्हणून, काय करावं आणि काय करू नये हे ठरवताना शास्त्रच आपल्यासाठी प्रमाण आहे. शास्त्रात सांगितलेले नीट समजून घेऊन इथे योग्य ते कर्म करावं.
अर्जुन उवाचये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः।तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः।।17.1।।
अर्जुन म्हणाला: कृष्णा, जे लोक श्रद्धेनं युक्त होऊन शास्त्रातील नियम बाजूला ठेवून पूजा करतात, त्यांची स्थिती कशी असते? ती सत्त्वगुणी आहे का, रजोगुणी आहे का, की तमोगुणी आहे?
श्री भगवानुवाचत्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा।सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु।।17.2।।
श्रीभगवान म्हणाले: देहधारी माणसांची श्रद्धा त्यांच्या स्वभावानुसार तीन प्रकारची असते—सत्त्वगुणी, रजोगुणी आणि तमोगुणी. ती कशी आहे ते ऐक.
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः।।17.3।।
हे भारत, प्रत्येकाची श्रद्धा त्याच्या स्वभावानुसार असते. माणूस जशी श्रद्धा ठेवतो, तसा तो स्वतः असतो.
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः।प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः।।17.4।।
सत्त्वगुणी लोक देवांची पूजा करतात; रजोगुणी लोक यक्ष आणि राक्षसांची पूजा करतात; तर तमोगुणी लोक प्रेत आणि भुतांच्या झुंडीची पूजा करतात.
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः।दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः।।17.5।।
जे लोक शास्त्रात सांगितलेलं न मानता, दंभ आणि अहंकारानं, तसेच इच्छा आणि आसक्तीच्या जोरावर कठोर तप करतात—
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः।मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्।।17.6।।
ते लोक शरीरातील पंचमहाभूतांना आणि शरीरात असलेल्या मलाही त्रास देतात. अशा लोकांना असुरी वृत्तीचे समज.
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः।यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु।।17.7।।
सर्वांना आवडणारे अन्न तीन प्रकारचे असते; तसेच यज्ञ, तप आणि दान हेदेखील तीन प्रकारचे असतात. त्यातील फरक ऐक.
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः।रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः।।17.8।।
जे अन्न आयुष्य, शुद्धता, बळ, आरोग्य, आनंद आणि समाधान वाढवणारे, स्वादिष्ट, स्निग्ध, टिकाऊ आणि मनाला आवडणारे असते, ते सत्त्वगुणी लोकांना प्रिय असते.
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः।आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः।।17.9।।
जे अन्न कडू, आंबट, खारट, खूप गरम, तिखट, कोरडे आणि जळजळ करणारे असते, ते रजोगुणी लोकांना आवडते आणि ते दुःख, शोक आणि आजार निर्माण करते.
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्।उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्।।17.10।।
जे अन्न शिळं, चवीला नसलेलं, कुजलेलं, सडलेलं, उरलेलं आणि अशुद्ध असतं, ते तमोगुणी लोकांना प्रिय असतं.
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते।यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः।।17.11।।
शास्त्रानुसार, फळाची अपेक्षा न ठेवता, 'हे करायलाच हवं' असं मनाशी ठरवून जो यज्ञ केला जातो, तो सत्त्वगुणी आहे.
अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्।इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्।।17.12।।
पण जो यज्ञ फळाच्या इच्छेनं किंवा केवळ दिखाव्यासाठी केला जातो, हे भारतश्रेष्ठ, तो यज्ञ रजोगुणी आहे असं समज.
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्।श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते।।17.13।।
जो यज्ञ शास्त्रविरुद्ध, अन्नवितरण न करता, मंत्र आणि दक्षिणा न देता, श्रद्धेशिवाय केला जातो, तो तमोगुणी समजला जातो.
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्।ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते।।17.14।।
देव, द्विज, गुरु आणि ज्ञानी यांची पूजा, शुद्धता, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा—हे शरीराचं तप मानलं जातं.
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।।17.15।।
जे बोलणं कुणालाही त्रास देत नाही, सत्य, प्रिय आणि हितकारक असतं, तसेच नियमित स्वाध्याय—हे वाणीचं तप आहे.
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते।।17.16।।
मनाचा प्रसन्नपणा, सौम्यपणा, मौन, आत्मसंयम आणि भावनांची शुद्धता—हे मनाचं तप आहे.
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्ित्रविधं नरैः।अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते।।17.17।।
ही तीन प्रकारची तपं, जे लोक श्रेष्ठ श्रद्धेनं, फळाची इच्छा न ठेवता करतात, ती सत्त्वगुणी समजली जातात.
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्।।17.18।।
जो तप फक्त इतरांचा सन्मान, प्रतिष्ठा किंवा पूजेसाठी, आणि दांभिकपणाने केले जाते, ते येथे राजस, अस्थिर आणि खोटे समजले जाते.
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्।।17.19।।
जे तप अज्ञानाने, स्वतःला त्रास देण्यासाठी किंवा दुसऱ्याला हानी पोहोचवण्यासाठी केले जाते, ते तामस मानले जाते.
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे।देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्।।17.20।।
‘देणं योग्य आहे’ या भावनेने, जेव्हा योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी, आणि पात्र व्यक्तीस, परतफेडीची अपेक्षा न ठेवता दान दिलं जातं, ते सात्त्विक समजलं जातं.
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः।दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्।।17.21।।
पण जे दान परतफेडीच्या अपेक्षेने, फळाच्या इच्छेने किंवा मनातून नकोसं वाटतं म्हणून दिलं जातं, ते राजस मानलं जातं.
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते।असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्।।17.22।।
जे दान अयोग्य वेळी, अयोग्य ठिकाणी, अपात्र व्यक्तींना, आदर न दाखवता किंवा तुच्छतेने दिलं जातं, ते तामस समजलं जातं.
तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः।ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा।।17.23।।
‘ॐ तत् सत्’ हे ब्रह्माचे तीन प्रकारचे नाव आहे, असं सांगितलं गेलं आहे. याच नावाने पूर्वी ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञ निश्चित केले गेले.
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः।प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम्।।17.24।।
म्हणून ब्रह्म जाणणारे लोक, नियमाप्रमाणे यज्ञ, दान आणि तप सुरू करताना नेहमी ‘ॐ’ उच्चारतात.
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः।दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षि।।17.25।।
‘तत्’ हा शब्द उच्चारून, फळाची इच्छा न ठेवता, मुक्तीची इच्छा असणारे लोक विविध यज्ञ, तप आणि दान करतात.