उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्।विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः।।15.10।।
जे मूढ आहेत, ते त्याला शरीर सोडताना, राहताना किंवा गुणांनी युक्त होऊन भोग घेताना पाहू शकत नाहीत; पण ज्यांना ज्ञानाचे डोळे आहेत, ते त्याला पाहतात.
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः।।15.11।।
जे योगी प्रयत्न करतात, ते आपल्या आत असलेल्या त्या परमात्म्याला पाहतात; पण ज्यांचे मन शुद्ध नाही आणि ज्यांच्यात समज नाही, ते कितीही प्रयत्न केले तरी त्याला पाहू शकत नाहीत.
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्।।15.12।।
सूर्यामधील जे तेज संपूर्ण जग उजळवते, तसेच चंद्रात आणि अग्नीत असलेले तेज, ते माझेच समज.
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा।पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः।।15.13।।
मी पृथ्वीमध्ये प्रवेश करून सर्व जीवांना आपल्या शक्तीने धरून ठेवतो; आणि सोमरूप होऊन सर्व औषधींना रस देतो.
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्।।15.14।।
मी वैश्वानर अग्नी होऊन सर्व प्राण्यांच्या शरीरात राहतो, आणि प्राण-अपान यांच्या साहाय्याने चार प्रकारचे अन्न पचवतो.
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्।।15.15।।
मी सर्वांच्या हृदयात वास करतो; माझ्यापासून स्मरण, ज्ञान आणि विस्मरण होते. सर्व वेदांनी मला जाणावे, मी वेदांताचा कर्ता आणि वेदांचा जाणणारा आहे.
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते।।15.16।।
या जगात दोन प्रकारचे पुरुष आहेत – नाश होणारे आणि नाश न होणारे. सर्व जीव नाश पावणारे आहेत, आणि जो कायम आहे, त्याला अक्षर म्हणतात.
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः।।15.17।।
पण एक तिसरा सर्वोच्च पुरुष आहे, ज्याला परमात्मा म्हणतात. तो या तिन्ही लोकांमध्ये प्रवेश करून त्यांचे पालन करणारा, अविनाशी ईश्वर आहे.
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः।।15.18।।
कारण मी नाश पावणाऱ्यांपेक्षा आणि अक्षरापेक्षाही श्रेष्ठ आहे, म्हणून या जगात आणि वेदांत मी पुरुषोत्तम म्हणून प्रसिद्ध आहे.
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत।।15.19।।
जो मला अशा प्रकारे पुरुषोत्तम म्हणून ओळखतो आणि भ्रमरहित आहे, तो सर्व काही जाणतो आणि सर्व भावाने माझी भक्ती करतो, हे भारत.
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ।एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत।।15.20।।
हे निष्पापा, मी हे अत्यंत गूढ शास्त्र सांगितले. हे समजून जो कोणी आहे, तो बुद्धिमान होतो आणि सर्व कर्तव्ये पूर्ण करतो, हे भारत.
श्री भगवानुवाच अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्।।16.1।।
श्रीभगवान म्हणाले: निर्भयता, मनाची शुद्धता, ज्ञानात आणि योगात स्थिरता, दान, इंद्रिय संयम, यज्ञ, स्वाध्याय, तप आणि साधेपणा—
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्।दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्।।16.2।।
अहिंसा, सत्य, क्रोधाचा अभाव, त्याग, शांतता, दोषदृष्टी न ठेवणे, सर्व प्राण्यांवर दया, लोभ नसणे, कोमलता, लाज आणि अस्थिरता नसणे—
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता। भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत।।16.3।।
तेज, क्षमा, धैर्य, स्वच्छता, द्वेष नसणे आणि गर्वाचा अभाव—हे सर्व दिव्य गुण असलेल्या व्यक्तीचे लक्षण आहे, हे भारत.
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च।अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्।।16.4।।
दंभ, गर्व, अभिमान, क्रोध, कठोरता आणि अज्ञान—हे सर्व आसुरी स्वभाव असलेल्या व्यक्तीचे लक्षण आहे, हे पार्थ.
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता।मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव।।16.5।।
दिव्य गुण मुक्तीसाठी आहेत, तर आसुरी गुण बंधनासाठी आहेत. तू दुःख करू नकोस, कारण तुझा जन्म दिव्य गुणांसह झाला आहे, हे पांडवा.
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च।दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे श्रृणु।।16.6।।
या जगात दोन प्रकारची माणसं निर्माण झाली आहेत — एक दैवी आणि दुसरी आसुरी. दैवी स्वभाव मी आधीच विस्ताराने सांगितला आहे; आता, पार्था, तू माझ्याकडून आसुरी स्वभाव ऐक.
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः।न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते।।16.7।।
आसुरी लोकांना काय करावं आणि काय टाळावं हेच माहीत नसतं. त्यांच्यात ना स्वच्छता असते, ना नीट वागणूक, ना सत्य.
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्।।16.8।।
ते म्हणतात, जग हे खोटं आहे, काही आधार नाही, कुणी मालक नाही; हे फक्त एकमेकांच्या संयोगानेच निर्माण झालंय, आणि त्याचं मूळ कारण म्हणजे इच्छा.
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः।प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः।।16.9।।
अशी चुकीची समजूत धरून, स्वतःचा नाश करून, थोड्या समजुतीचे आणि कठोर कृत्य करणारे हे लोक जगाच्या विनाशासाठी पुढे येतात.
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः।मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः।।16.10।।
कधीही न संपणाऱ्या इच्छेला धरून, दंभ, गर्व आणि अहंकाराने भरलेले, चुकीच्या समजुतींना धरून, अशुद्ध व्रतांनी वागत राहतात.
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्िचताः।।16.11।।
मरण येईपर्यंत न संपणाऱ्या चिंता धरून, फक्त इच्छांच्या भोगातच रममाण होतात आणि त्यांनाच सर्व काही आहे असं ठाम मानतात.
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः।ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्।।16.12।।
शेकडो आशांच्या दोऱ्यांनी बांधलेले, इच्छा आणि राग यांना वाहून गेलेले, भोगासाठी अन्यायाने धन जमविण्याचा प्रयत्न करतात.
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्।इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्।।16.13।।
आज मी हे मिळवलं, उद्या ते मिळवीन; हे माझं आहे आणि पुन्हा मला आणखी धन मिळेल असं ते म्हणतात.
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि।ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी।।16.14।।
तो शत्रू मी मारला, आणखी शत्रूंनाही मी ठार मारीन; मीच सर्वांचा स्वामी, मीच भोग करणारा, सिद्ध, बलवान आणि सुखी आहे असं ते समजतात.
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया।यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः।।16.15।।
मी श्रीमंत आणि मोठ्या घरात जन्मलोय; माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन, मजा करीन — अशा अज्ञानाने भरकटलेले, अनेक विचारांनी गोंधळलेले, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले, इच्छांच्या भोगात गुंतलेले हे लोक अशुद्ध नरकात पडतात.
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः।प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ।।16.16।।
अनेक विचारांनी गोंधळलेले, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले, इच्छांच्या भोगात गुंतलेले हे लोक अशुद्ध नरकात पडतात.
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः।यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्।।16.17।।
स्वतःचं मोठेपण मिरवणारे, हट्टी, धनाचा गर्व आणि मदाने भरलेले, हे लोक केवळ नावापुरते यज्ञ करतात, तेही दंभाने आणि नियमबाह्य.
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः।मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः।।16.18।।
अहंकार, बळ, गर्व, इच्छा आणि राग यांना धरून, स्वतःच्या आणि इतरांच्या देहात माझा द्वेष करणारे हे लोक मत्सरी असतात.
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु।।16.19।।
हे द्वेषी, क्रूर, नीच लोक मी नेहमीच वाईट जन्मात, आसुरी योनीत, संसारात टाकतो.