पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु।।13.22।।
पुरुष निसर्गात राहून, निसर्गातून उत्पन्न होणारे गुण भोगतो; या गुणांशी असलेली आसक्तीच त्याच्या चांगल्या किंवा वाईट जन्माचे कारण ठरते.
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः।।13.23।।
या देहात असलेला परम पुरुष साक्षी, अनुमती देणारा, पालन करणारा, भोगणारा, महेश्वर आणि परमात्मा म्हणून ओळखला जातो.
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह।सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते।।13.24।।
जो पुरुष, निसर्ग आणि गुण यांना अशा प्रकारे ओळखतो, तो कसा का वागला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे।।13.25।।
काही जण ध्यानाने आत्म्यात आत्म्याला पाहतात; काही ज्ञानाच्या मार्गाने, तर काही कर्मयोगाने आत्म्याचे दर्शन करतात.
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।।13.26।।
इतर काही, असे न जाणता, इतरांकडून ऐकून भक्ती करतात; तेही ऐकण्यावर श्रद्धा ठेवून मृत्यूच्या पलीकडे जातात.
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ।।13.27।।
हे भरतश्रेष्ठा, स्थिर किंवा चल असणारे जे काही सत्त्व जन्माला येते, ते क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगातूनच होते हे जाण.
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।13.28।।
जो सर्व प्राण्यांत परमेश्वराला समानपणे वास करणारा, नाश पावणाऱ्यांत अविनाशी पाहतो, तो खरा पाहणारा आहे.
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्।।13.29।।
कारण जो सर्वत्र परमेश्वराला समानपणे पाहतो, तो स्वतःच्या आत्म्याने स्वतःला त्रास देत नाही आणि त्यामुळे तो परम स्थितीला पोहोचतो.
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति।।13.30।।
जो सर्व कर्मे निसर्गानेच होत आहेत असे पाहतो आणि आत्म्याला कर्ता मानत नाही, तो खरा पाहणारा आहे.
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।।13.31।।
जेव्हा तो सर्व प्राण्यांच्या वेगवेगळ्या अवस्थांना एका ठिकाणी स्थित पाहतो आणि त्याचा विस्तार त्याच्यापासूनच झाला आहे हे समजतो, तेव्हा तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।।13.32।।
अनादी आणि निर्गुण असल्यामुळे हा परमात्मा अविनाशी आहे; तो देहात असूनही, हे कौन्तेय, काहीही करीत नाही आणि त्याला काहीही लागून राहत नाही.
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते।।13.33।।
जसे सर्वत्र असलेले आकाश त्याच्या सूक्ष्मतेमुळे कुठेही लागून राहत नाही, तसेच सर्वत्र देहात असलेला आत्मा कुठेही लागून राहत नाही.
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।13.34।।
जसा एक सूर्य या सगळ्या जगाला प्रकाश देतो, तसाच क्षेत्री हा सर्व क्षेत्राला प्रकाशमान करतो, हे भारत.
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्।।13.35।।
जो कोणी ज्ञानाच्या डोळ्यांनी क्षेत्र आणि क्षेत्री यातील फरक ओळखतो आणि सर्व सृष्टीच्या प्रकृतीपासून मुक्ती समजतो, तो परम पदाला पोहोचतो.
श्री भगवानुवाचपरं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः।।14.1।।
श्रीभगवान म्हणाले: आता मी तुला सर्व ज्ञानांपैकी श्रेष्ठ ज्ञान पुन्हा सांगतो, ज्यामुळे सर्व ऋषी या जगातून उच्च सिद्धीला पोहोचले.
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च।।14.2।।
हे ज्ञान अंगीकारून, माझ्या स्वरूपाशी एकरूप झालेले लोक सृष्टीच्या आरंभी जन्म घेत नाहीत आणि प्रलयाच्या वेळी त्यांना काही दुःख होत नाही.
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्।संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत।।14.3।।
माझी योनी म्हणजे महान ब्रह्म, त्यात मी बीज ठेवतो. त्यातूनच, हे भारत, सर्व जीवांची उत्पत्ती होते.
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः।तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता।।14.4।।
हे कौंतय, सर्व योनींमध्ये जी जी रूपे निर्माण होतात, त्यांचा आधार म्हणजे महान ब्रह्म आणि मी त्या सर्वांचा बीजदाता पिता आहे.
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः।निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्।।14.5।।
सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न होतात. हे गुण, हे महाबाहो, अविनाशी जीवाला देहाशी बांधून ठेवतात.
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ।।14.6।।
त्यात सत्त्व हे निर्मळ असल्यामुळे प्रकाशमान आणि रोगरहित असते. तरीसुद्धा, हे अनघा, ते सुखाची आणि ज्ञानाची आसक्ती लावून जीवाला बांधून ठेवते.
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्।तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्।।14.7।।
रज हा गुण कामना आणि आसक्तीपासून उत्पन्न होणारा, वासनेचा असतो. तो, हे कौंतय, कर्माची आसक्ती लावून जीवाला बांधतो.
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत।।14.8।।
पण तम हा गुण अज्ञानातून उत्पन्न होतो, सर्व जीवांना मोहात टाकतो. तो, हे भारत, प्रमाद, आळस आणि झोप याने बांधून ठेवतो.
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत।ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत।।14.9।।
सत्त्व सुखाशी जोडतो, रज कर्माशी, हे भारत; पण तम ज्ञान झाकून प्रमादाशी जोडतो.
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा।।14.10।।
जेव्हा रज आणि तम यांना मागे टाकले जाते, तेव्हा सत्त्व वाढते, हे भारत. जेव्हा सत्त्व आणि तम कमी होतात, तेव्हा रज वाढते; आणि जेव्हा सत्त्व आणि रज कमी होतात, तेव्हा तम वाढते.
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते।ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत।।14.11।।
या देहातील सर्व द्वारांतून प्रकाश निर्माण झाला की, तेव्हा समजावे की सत्त्व वाढले आहे.
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा।रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ।।14.12।।
लोभ, प्रवृत्ती, कर्माची सुरुवात, अस्थिरता आणि इच्छा—हे सर्व रज वाढल्यावर, हे भरतश्रेष्ठ, निर्माण होतात.
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन।।14.13।।
अंधार, निष्क्रियता, प्रमाद आणि भ्रम—हे सर्व तम वाढल्यावर, हे कुरुनंदन, निर्माण होतात.
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते।।14.14।।
जेव्हा सत्त्व वाढले असताना देहधारी माणूस मृत्यूला भेटतो, तेव्हा तो श्रेष्ठ ज्ञानी लोकांच्या निर्मळ लोकांना प्राप्त होतो.
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते।।14.15।।
रज गुणात मृत्यू आला तर तो कर्माशी आसक्त लोकांमध्ये जन्म घेतो; आणि तम गुणात मृत्यू आला तर तो अज्ञानात बुडालेल्या योनींमध्ये जन्म घेतो.
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्।रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्।।14.16।।
सुकर्माचे फळ निर्मळ आणि सत्त्वगुणी असते असे सांगितले जाते; रजाचा फळ दुःख असते आणि तमाचा फळ अज्ञान असते.