अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा।।13.12।।
आध्यात्मिक ज्ञानात सातत्य, सत्याच्या अर्थाचे दर्शन—हेच ज्ञान आहे असे सांगितले आहे; याच्या विरुद्ध असलेले अज्ञान आहे.
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते।।13.13।।
जे जाणायचे आहे ते मी सांगतो, जे जाणल्यावर अमरत्व मिळते—ते आरंभ नसलेले, माझ्यापर्यंत पोहोचणारे ब्रह्म, जे ना अस्तित्व म्हणता येते ना नास्तित्व.
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।।13.14।।
ज्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोके, तोंड सर्वत्र आहेत, कान सर्वत्र आहेत, असे ते सर्व जग व्यापून उभे आहे.
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।।13.15।।
जे सर्व इंद्रियांच्या गुणांतून प्रकट होते, पण प्रत्यक्ष इंद्रिये नसते; जे सर्वांना धरते, निर्गुण आहे, पण गुणांचा अनुभव घेते.
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्।।13.16।।
सर्व प्राण्यांच्या बाहेर आणि आत असणारे, हलणारे आणि न हलणारे, इतके सूक्ष्म की समजण्यापलीकडे आहे, ते दूरही आहे आणि जवळही आहे.
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।।13.17।।
ते सर्व प्राण्यांत अभेद राहूनही, जणू विभागलेले आहे असे वाटते; ते सर्वांचे आधार आहे, सर्वांना आपल्यात सामावून घेणारे आणि निर्माण करणारे आहे.
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्।।13.18।।
ते सर्व प्रकाशांचा प्रकाश आहे, अंधारापलीकडे आहे असे म्हटले जाते; तेच ज्ञान, जाणण्यासारखे आणि ज्ञानाने प्राप्त होणारे, सर्वांच्या हृदयात वास करणारे आहे.
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते।।13.19।।
अशा प्रकारे क्षेत्र, ज्ञान आणि जाणण्यासारखे यांचे थोडक्यात वर्णन केले; हे समजून घेतल्यावर माझा भक्त माझ्या स्वरूपास पात्र होतो.
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।।13.20।।
निसर्ग आणि पुरुष हे दोन्ही अनादी आहेत असे जाण; आणि सर्व विकार व गुण हे निसर्गातूनच उत्पन्न होतात हेही समज.
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।।13.21।।
कार्य, कारण आणि करणारा यांचे कारण निसर्ग आहे असे म्हटले जाते; सुख-दुःख भोगण्याचे कारण पुरुष आहे असे सांगितले जाते.
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु।।13.22।।
पुरुष निसर्गात राहून, निसर्गातून उत्पन्न होणारे गुण भोगतो; या गुणांशी असलेली आसक्तीच त्याच्या चांगल्या किंवा वाईट जन्माचे कारण ठरते.
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः।।13.23।।
या देहात असलेला परम पुरुष साक्षी, अनुमती देणारा, पालन करणारा, भोगणारा, महेश्वर आणि परमात्मा म्हणून ओळखला जातो.
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह।सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते।।13.24।।
जो पुरुष, निसर्ग आणि गुण यांना अशा प्रकारे ओळखतो, तो कसा का वागला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे।।13.25।।
काही जण ध्यानाने आत्म्यात आत्म्याला पाहतात; काही ज्ञानाच्या मार्गाने, तर काही कर्मयोगाने आत्म्याचे दर्शन करतात.
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।।13.26।।
इतर काही, असे न जाणता, इतरांकडून ऐकून भक्ती करतात; तेही ऐकण्यावर श्रद्धा ठेवून मृत्यूच्या पलीकडे जातात.
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ।।13.27।।
हे भरतश्रेष्ठा, स्थिर किंवा चल असणारे जे काही सत्त्व जन्माला येते, ते क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगातूनच होते हे जाण.
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।13.28।।
जो सर्व प्राण्यांत परमेश्वराला समानपणे वास करणारा, नाश पावणाऱ्यांत अविनाशी पाहतो, तो खरा पाहणारा आहे.
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्।।13.29।।
कारण जो सर्वत्र परमेश्वराला समानपणे पाहतो, तो स्वतःच्या आत्म्याने स्वतःला त्रास देत नाही आणि त्यामुळे तो परम स्थितीला पोहोचतो.
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति।।13.30।।
जो सर्व कर्मे निसर्गानेच होत आहेत असे पाहतो आणि आत्म्याला कर्ता मानत नाही, तो खरा पाहणारा आहे.
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।।13.31।।
जेव्हा तो सर्व प्राण्यांच्या वेगवेगळ्या अवस्थांना एका ठिकाणी स्थित पाहतो आणि त्याचा विस्तार त्याच्यापासूनच झाला आहे हे समजतो, तेव्हा तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।।13.32।।
अनादी आणि निर्गुण असल्यामुळे हा परमात्मा अविनाशी आहे; तो देहात असूनही, हे कौन्तेय, काहीही करीत नाही आणि त्याला काहीही लागून राहत नाही.
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते।।13.33।।
जसे सर्वत्र असलेले आकाश त्याच्या सूक्ष्मतेमुळे कुठेही लागून राहत नाही, तसेच सर्वत्र देहात असलेला आत्मा कुठेही लागून राहत नाही.
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।13.34।।
जसा एक सूर्य या सगळ्या जगाला प्रकाश देतो, तसाच क्षेत्री हा सर्व क्षेत्राला प्रकाशमान करतो, हे भारत.
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्।।13.35।।
जो कोणी ज्ञानाच्या डोळ्यांनी क्षेत्र आणि क्षेत्री यातील फरक ओळखतो आणि सर्व सृष्टीच्या प्रकृतीपासून मुक्ती समजतो, तो परम पदाला पोहोचतो.
श्री भगवानुवाचपरं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः।।14.1।।
श्रीभगवान म्हणाले: आता मी तुला सर्व ज्ञानांपैकी श्रेष्ठ ज्ञान पुन्हा सांगतो, ज्यामुळे सर्व ऋषी या जगातून उच्च सिद्धीला पोहोचले.
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च।।14.2।।
हे ज्ञान अंगीकारून, माझ्या स्वरूपाशी एकरूप झालेले लोक सृष्टीच्या आरंभी जन्म घेत नाहीत आणि प्रलयाच्या वेळी त्यांना काही दुःख होत नाही.
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्।संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत।।14.3।।
माझी योनी म्हणजे महान ब्रह्म, त्यात मी बीज ठेवतो. त्यातूनच, हे भारत, सर्व जीवांची उत्पत्ती होते.
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः।तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता।।14.4।।
हे कौंतय, सर्व योनींमध्ये जी जी रूपे निर्माण होतात, त्यांचा आधार म्हणजे महान ब्रह्म आणि मी त्या सर्वांचा बीजदाता पिता आहे.
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः।निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्।।14.5।।
सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न होतात. हे गुण, हे महाबाहो, अविनाशी जीवाला देहाशी बांधून ठेवतात.
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ।।14.6।।
त्यात सत्त्व हे निर्मळ असल्यामुळे प्रकाशमान आणि रोगरहित असते. तरीसुद्धा, हे अनघा, ते सुखाची आणि ज्ञानाची आसक्ती लावून जीवाला बांधून ठेवते.