कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे। अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्।।11.37।।
महात्मा, ब्रह्मदेवापेक्षाही ज्येष्ठ असलेल्या तुझ्यासारख्या अनंत, देवांचा देव, सर्व जगाचा आधार असलेल्या तुला कोणी नमस्कार का करणार नाही? तू अविनाशी आहेस, सत्-असत् आणि त्याहूनही पुढे असलेला सर्वोच्च तत्त्व आहेस.
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्। वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप।।11.38।।
तू आदिदेव, पुरातन पुरुष आहेस. या विश्वाचा सर्वोच्च आधार तूच आहेस. तू जाणणारा, जाणण्यासारखा आणि सर्वात श्रेष्ठ धाम आहेस. अनंत रूपांनी हे विश्व तुझ्यामुळे व्यापलेले आहे.
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च। नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते।।11.39।।
तू वायू, यम, अग्नी, वरुण, चंद्र, प्रजापती आणि प्रपितामहसुद्धा आहेस. तुला हजारो वेळा नमस्कार, पुन्हा पुन्हा तुला नमस्कार.
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व। अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः।।11.40।।
तुला पुढून आणि मागून नमस्कार. सर्व बाजूंनी तुला नमस्कार असो. अनंत सामर्थ्य आणि अपरिमित पराक्रम असलेला तू सर्वत्र व्यापलेला आहेस, म्हणूनच तू सर्वकाही आहेस.
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति। अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि।।11.41।।
मित्र समजून, 'हे कृष्णा, हे यादव, हे सखा' असे मी जे काही बेधडक बोललो, तुझ्या या महानतेची जाणीव न ठेवता, चुकून किंवा आपुलकीने, त्याबद्दल मी क्षमा मागतो.
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु। एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्।।11.42।।
खेळताना, हसताना, झोपताना, बसताना, खाताना, एकट्याने किंवा इतरांसमोर, मी तुला जर कधी थट्टेने किंवा अवमानाने वागवलं असेल, अचल, त्या सर्व बाबींसाठी मी, अपरिमित, तुझी क्षमा मागतो.
पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्। न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव।।11.43।।
तू या चराचर जगाचा पिता आहेस. तू पूज्य आणि सर्वांत मोठा गुरु आहेस. तुझ्या समान किंवा तुझ्याहून मोठा कोणीही नाही, तीनही लोकांत तुझ्या सामर्थ्याला तोड नाही.
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्। पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्।।11.44।।
म्हणून मी तुला वंदन करून, पूर्ण शरीराने नम्र होऊन, तुझी कृपा मागतो. जसा पिता आपल्या मुलाला, मित्र मित्राला, प्रियकर प्रेयसीला क्षमा करतो, तसंच तूही मला सहन करावं, देवा.
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.45।।
पूर्वी कधीही न पाहिलेलं तुझं रूप पाहून मला आनंद झाला, पण माझं मन भीतीने अस्वस्थ झालं आहे. म्हणून, देवा, मला तुझं तेच रूप दाखव. कृपा कर, देवाधिदेव, जगाचा आधार.
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव। तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते।।11.46।।
मला पुन्हा तुझं तेच मुकुटधारी, गदा आणि चक्र असलेलं, चार हातांचं रूप पहायचं आहे. हजारो हात असलेल्या, विश्वरूपा, तू त्या स्वरूपात प्रकट हो.
श्री भगवानुवाच मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्। तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्।।11.47।।
श्रीभगवान म्हणाले: अर्जुना, माझ्या कृपेने मी तुला माझं हे सर्वोच्च, तेजस्वी, विश्वरूप, अनंत आणि आद्य स्वरूप दाखवलं, जे माझ्या योगशक्तीने फक्त तुलाच दिसलं, इतर कुणालाही कधीच दिसलं नव्हतं.
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः। एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर।।11.48।।
हे कुरुवंशातील श्रेष्ठ, वेदांचा अभ्यास, यज्ञ, दान, कर्मकांड किंवा कठोर तप करूनसुद्धा, इतर कुणालाही हे माझं रूप या मानवजगतात पाहता येणार नाही, फक्त तुलाच ते दिसलं.
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्। व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य।।11.49।।
माझं हे भयंकर रूप पाहून तुझ्या मनात भीती किंवा गोंधळ राहू नये. भीती गेल्यावर आणि मन प्रसन्न झाल्यावर, पुन्हा माझं तेच रूप तू पाहा.
सञ्जय उवाच इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः। आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा।।11.50।।
संजय म्हणतो: असं म्हणून वासुदेवाने पुन्हा अर्जुनाला आपलं मूळ रूप दाखवलं. त्या महात्म्याने आपलं सौम्य रूप धारण करून, घाबरलेल्या अर्जुनाला धीर दिला.
अर्जुन उवाच दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तवसौम्यं जनार्दन। इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः।।11.51।।
अर्जुन म्हणतो: जनार्दना, तुझं हे सौम्य, मानवासारखं रूप पाहून आता मी शांत झालो आहे आणि माझ्या स्वाभाविक स्थितीत परत आलो आहे.
श्री भगवानुवाच सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम। देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः।।11.52।।
श्रीभगवान म्हणाले: हे माझं रूप पाहणं फार कठीण आहे. देवतासुद्धा या रूपाचं नेहमीच दर्शन घ्यावं असं इच्छितात.
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा।।11.53।।
माझं हे रूप, वेद, तप, दान किंवा यज्ञ यांद्वारे पाहता येत नाही, जसं तू मला पाहिलंस तसं.
भक्त्या त्वनन्यया शक्यमहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं दृष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप।।11.54।।
पण, अर्जुना, एकनिष्ठ भक्तीनेच मला खरंखुरं ओळखता, पाहता आणि माझ्यात विलीन होता येतं, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या.
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः। निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव।।11.55।।
जो माझ्यासाठी कर्म करतो, मला सर्वश्रेष्ठ मानतो, माझ्यावर प्रेम करतो, ज्याला कुणाशीही आसक्ती नाही आणि सर्व प्राण्यांशी द्वेष नाही — तोच, पांडवा, माझ्याकडे येतो.
अर्जुन उवाचएवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।येचाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः।।12.1।।
अर्जुन म्हणाला: जे भक्त नेहमी तुझी उपासना करतात आणि जे अव्यक्त, अक्षर ब्रह्माची उपासना करतात, त्यात योगात सर्वश्रेष्ठ कोण आहेत?
श्री भगवानुवाचमय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः।।12.2।।
भगवान म्हणाले: जे आपले मन माझ्यात एकाग्र करून, अखंड श्रद्धेने माझी उपासना करतात, ते मला सर्वांत प्रिय आणि माझ्याशी खऱ्या अर्थाने एकरूप मानले जातात.
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्।।12.3।।
पण जे अव्यक्त, अनिर्वचनीय, सर्वत्र व्यापलेले, विचारात न येणारे, अचल, शाश्वत ब्रह्माची उपासना करतात —
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः।ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः।।12.4।।
जे आपली इंद्रिये संयमित ठेवतात, सर्वत्र समदृष्टी ठेवतात आणि सर्व प्राण्यांच्या कल्याणात रममाण असतात, तेही मला प्राप्त करतात.
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्। अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते।।12.5।।
ज्यांचे मन अव्यक्तावर आसक्त असते, त्यांना अधिक कष्ट सहन करावे लागतात; कारण देहधारींसाठी अव्यक्त मार्ग खूप कठीण आहे.
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः।अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते।।12.6।।
पण जे सर्व कर्मे माझ्यात अर्पण करतात, मला सर्वश्रेष्ठ मानतात आणि अखंड योगाने माझे ध्यान करतात —
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्।भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्।।12.7।।
पार्था, ज्यांचे मन माझ्यात पूर्णपणे एकरूप झाले आहे, त्यांना मी मृत्यूच्या आणि जन्माच्या समुद्रातून लवकरच तारून नेतो.
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय।निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः।।12.8।।
आपले मन माझ्यातच लाव, बुद्धी माझ्यातच ठेव; मग पुढे तू माझ्यातच वास करशील — यात काहीच शंका नाही.
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्।अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय।।12.9।।
धनंजया, जर तू आपले मन माझ्यात स्थिर ठेवू शकत नसशील, तर सरावाने मला प्राप्त करण्याचा प्रयत्न कर.
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव।मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि।।12.10।।
जर सरावही शक्य नसेल, तर माझ्यासाठी कर्म कर; माझ्या हेतूने कर्म केल्यास तू सिद्धी प्राप्त करशील.
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः।सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्।।12.11।।
जर हेही शक्य नसेल, तर माझ्या योगाचा आधार घेऊन सर्व कर्मफळांचा त्याग कर आणि मन संयमित ठेव.